Józef Czapski (1896–1993)

Józef Czapski (3 kwietnia 1896, Praga – 12 stycznia 1993, Maisons-Laffitte) był malarzem, eseistą i żołnierzem. Należał do kapistów i współtworzył środowisko paryskiej Kultury. Pozostawił obrazy, rysunki, eseje, książki dokumentujące doświadczenia wojenne i wielotomowy dziennik.

Rodzina i młodość

Urodził się w pałacu Thunów, w rodzinie Jerzego Czapskiego i Józefy Leopoldyny z Thunów. Dorastał w rodzinnym majątku w Przyłukach pod Mińskiem, nazywanym w relacji Pollakówny Mińskiem Litewskim. Był bratem Marii Czapskiej, wnukiem Emeryka kolekcjonera i stryjecznym bratem Emeryka juniora.

Po ukończeniu gimnazjum w Petersburgu rozpoczął studia prawnicze, które przerwał po roku. Następnie wstąpił do Korpusu Paziów, przekształconego w przyspieszony kurs oficerski. Jako elew mieszkał u wuja Aleksandra Meyendorffa. Z tego domu dwudziestoletni Czapski obserwował wybuch rewolucji w Piotrogrodzie. Służył w formującym się wojsku polskim, w 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. W 1918 roku opuścił wojsko pod wpływem pacyfizmu zaczerpniętego z lektury Tołstoja. Po powrocie do rewolucyjnego Piotrogrodu z siostrami Marią i Karlą oraz Antonim i Edwardem Marylskimi tworzył religijną i pacyfistyczną wspólnotę.

Po powrocie do Polski w 1918 zapisał się do warszawskiej ASP. Po kilku miesiącach, chcąc służyć sprawie narodowej, zgłosił dawnym władzom wojskowym gotowość wykonywania zadań niewymagających walki z bronią. Zlecono mu odnalezienie pojmanych w Rosji oficerów 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. Pollakówna widzi w związanym z tą misją wyjeździe do Piotrogrodu wczesne zetknięcie z bezwzględnością mechanizmów powstającego państwa radzieckiego. Porównuje go z późniejszymi o 25 lat bezowocnymi poszukiwaniami kolegów ze Starobielska. Misja i rozmowy z rosyjskimi intelektualistami zmieniły stosunek Czapskiego do czynnej służby; według autorki skrupuły przełamały argumenty Mereżkowskiego. Walczył na froncie w 1920 roku, otrzymał Virtuti Militari i stopień podporucznika.

Malarstwo

Maria Kocójowa podkreśla, że jego talent doceniano i nagradzano już w Polsce międzywojennej. Studiował w Warszawie u Stanisława Lentza, następnie w Krakowie u Wojciecha Weissa i Józefa Pankiewicza. Według Pollakówny jesienią 1920 rozpoczął studia w krakowskiej ASP i związał się z grupą młodych uczniów Pankiewicza, później nazywanych kapistami. Współtworzył Komitet Paryski. W Paryżu pomagał kolegom w sprawach organizacyjnych dzięki znajomości francuskiego.

Pollakówna opisuje kapistów jako przeciwników dominacji tematu w polskiej tradycji i wielbicieli francuskiego malarstwa. Ich „malarstwo czyste” polegało na kształtowaniu przez kolor wszystkich elementów formalnych obrazu, w tym światła, przestrzeni i bryły. Autorka wiąże szczególną aktywność organizacyjną Czapskiego ze wspólnym wyjazdem na dalsze studia do Paryża, podając rok 1923. Kalendarium rozróżnia zawiązanie grupy w 1923 i wyjazd latem 1924. Zachowujemy oba świadectwa bez ujednolicania dat.

W interpretacji Joanny Pollakówny jego twórczość stopniowo wychodziła poza program kapistowskiego koloryzmu i zmierzała ku ekspresji. Po pierwszych doświadczeniach Cézanne’a i Bonnarda, dzielonych z kapistami, oddziaływali na niego Goya, Rouault, Soutine i niemieccy ekspresjoniści. Autorka wiąże obrazy początku lat trzydziestych z niechęcią do estetyzującej delektacji, napięciem, współczuciem i dyskretnym humorem. Opisuje gęste masy koloru oraz gwałtowne zderzenia zieleni, fioletów, czerwieni i żółci.

Obok skupionych martwych natur tworzył obrazy oparte na nagłym spostrzeżeniu fragmentu ulicy, kawiarni, teatru lub wnętrza. Charakterystyczne stały się mocne zestawienia kolorów, urywane kadry, postacie widziane od tyłu i przestrzenie odbite w lustrach. Pollakówna niektóre ujęcia porównuje ze zdjęciami reporterskimi: dolny skraj przechwytuje przedmioty i postacie pierwszego planu. Złożoną przestrzeń tworzą scena otwierająca się za publicznością, okna wprowadzające kolejny wymiar wnętrza i lustra w foyer odbijające sylwetkę malarza. Takie wielokrotne plany stają się według niej ważnym składnikiem konstrukcji późniejszych obrazów.

Opisywane płótna powstawały po powrocie do Polski w 1931. W przytoczonym wspomnieniu Czapski łączy własną wystawę z otwarciem indywidualnych możliwości i odnalezieniem się w malarstwie po latach wewnętrznych zmagań.

Powojenny powrót do malarstwa poprzedziły lata przerwy, podczas których szkicował ołówkiem i dziecięcą akwarelą kolegów oraz ubogie przedmioty obozowego życia. W pierwszych kompozycjach po wojnie Pollakówna dostrzega nawiązanie do przedwojennej ekspresji, rozluźnienie konturu, ciężką substancję farby i nowy tragiczny ton. Wojenne doświadczenie miało pogłębić dostrzeganie powagi i metafizycznego wymiaru istnienia oraz duchowego znaczenia widzialności. Etap amorficznych form i gęstych smug koloru autorka częściowo interpretuje jako nadrabianie wojennych zaległości.

Nowa wizja dojrzała w powojennym Paryżu na dwóch poziomach, określanych przez malarza jako dwa pędzle lub podwójna écriture. Z jednej strony powstawały odtwarzane ze skrupulatnością martwe natury, medytujące nad relacjami przedmiotów, barwami, cieniem i ciszą; z drugiej — obrazy nagłego doznania i zachwytu, o prostych, rytmicznych kadrach. W tych fragmentach ludzkiego pejzażu badaczka odczytuje niepokój, obcość i niesamowitość, a zarazem brutalną, drażniącą urodę.

Pollakówna wiązała lata sześćdziesiąte z rytmizacją i zwielokrotnieniem form, a lata siedemdziesiąte z większym spokojem kompozycji. W obu dekadach dostrzegała nasilanie fragmentarycznego widzenia: krawędź płótna rozcinała postacie, a kadr ujawniał tylko część sceny. Interpretowała to jako sugestię niedopełnionego istnienia. Opisywała maziście nakładaną farbę i bolesne zderzenia kobaltu, żółci, czerwieni, fioletu i czerni. Rymowanie i zwielokrotnianie elementów nadawało pracom cechy muzyczne i oniryczne; arbitralnie urywane ciągi sugerowały jej niemożność kompozycyjnego domknięcia istnienia i znalezienia zaspokajającej pointy.

W uspokojonym malarstwie lat siedemdziesiątych autorka widziała także czułe, niekiedy groteskowe przerysowanie kształtu: wyraz współczucia i dążenia do istoty oglądanej rzeczy. Podkreślała brak lęku przed anegdotą oraz intensywnością koloru. Fascynację tym, co potocznie uchodzi za brzydkie i wulgarne, interpretowała jako chrześcijańską, miłosną tkliwość wobec stworzenia. Dojrzałą twórczość ujmowała jako syntezę pracy nad barwą, ekspresyjnej formy i ukształtowanego przez religię, lektury oraz doświadczenie współczucia, pogodzenia i zachwytu.

Początek lat osiemdziesiątych określała jako wielką syntezę. Powstały wtedy notaty malarskie po retrospektywnej wystawie Nicolasa de Staëla w Grand Palais; szczegółową analizę cyklu zawiera katalog dzieł. Następnie tworzył pejzaże z dużych, czystych i spokojnie łączonych plam żółci, bladej zieleni, szafiru, fioletu i brązu. Pollakówna porównywała ich prostotę z najczystszymi martwymi naturami, a ciszę opisywała jako kontemplacyjną i nieco opustoszałą. Mimo postępującej utraty wzroku Czapski malował jeszcze w latach 1984–1985. Są to oceny badaczki, nie neutralne dane inwentarzowe.

Odzyskane tytuły i opisy znajdują się w katalogu dzieł, a przebieg wystaw w kalendarium.

Wojna i świadectwo

1 września 1939 jako oficer rezerwy wyjechał z Warszawy do Krakowa, do bazy 8 Pułku Ułanów, z którym ruszył na wschód. Według Pollakówny trzy tygodnie później Armia Czerwona pojmała go wraz z dwoma szwadronami rezerwowymi w Chmielku, na granicy województwa lwowskiego. Był więziony kolejno w Starobielsku, Pawliszczewym Borze i Griazowcu. Po zwolnieniu w 1941 roku wstąpił do armii polskiej w ZSRR. Relacja Pollakówny umieszcza jego wstąpienie ze współtowarzyszami do formującej się w Tocku armii po niemieckim ataku na ZSRR w czerwcu 1941 i układzie wojskowym między rządami radzieckim i polskim.

Organizował opiekę nad żołnierzami i poszukiwał polskich oficerów zaginionych po pojmaniu w 1939. W relacji autorki bezowocność tych poszukiwań wyjaśniło późniejsze odkrycie masowej egzekucji Polaków w Katyniu. Przeszedł szlak przez Azję Środkową, określoną w posłowiu jako Turkiestan, Iran — w relacji Persję — Irak, Palestynę, Egipt i Włochy. Jako Szef Wydziału Propagandy i Informacji przy Sztabie Armii Polskiej na Wschodzie kierował działalnością informacyjną i kulturalną. Współpracował z Orłem Białym jako współredaktor.

Doświadczenia te przedstawił we Wspomnieniach starobielskich i Na nieludzkiej ziemi.

Emigracja i pisarstwo

Współuczestniczył w organizowaniu polskiego miesięcznika Kultura i blisko z nim współpracował. W 1947 roku wybrał wraz z siostrą Marią emigrację we Francji. Od tego roku mieszkał z siostrą i zespołem Kultury w Maisons-Laffitte. Publikował również w Figaro Littéraire, Preuves, Gavroche, Nova et Vetera, Carrefour i londyńskich Wiadomościach. Jeździł z odczytami, zbierając środki na pismo; relacje z podróży finansujących Kulturę omawia Tumult i widma. Pollakówna określała jego stałe osiedlenie jako Paryż, podczas gdy biogram i kalendarium wskazują Maisons-Laffitte. Zachowujemy te odmienne określenia lokalizacji, nie utożsamiając ich automatycznie.

Pollakówna oceniała dorobek pisarski Czapskiego jako obfity i oryginalny, obejmujący malarstwo, literaturę i dokumentację wojny. Przez cztery dziesięciolecia publikował w paryskiej Kulturze i innych pismach szkice o sztuce i literaturze oraz refleksyjne wspomnienia o ludziach sztuki. Jego eseistyka łączyła refleksję nad sztuką i literaturą z autobiografią oraz pytaniami etycznymi. Według badaczki lektury i doznania malarskie miały w niej rangę najważniejszych faktów biograficznych, a jej osobisty ton łączył pamięć z rozważaniami o kulturze; autor stosował wobec tych dziedzin surowe miary etyczne. Zbiory Oko, Tumult i widma, Patrząc i Czytając omawia także bibliografia. Osobne miejsce zajmuje Dziennik, pisany codziennie przez dziesiątki lat. Pełne dane publikacji i redakcji oraz historyczny stan opracowania dziennika opisują wskazane hasła. W przedwojennym dorobku znajdują się także O Cézannie i świadomości malarskiej i książka o Józefie Pankiewiczu; wojenne świadectwa omawiają hasła Wspomnienia starobielskie i Na nieludzkiej ziemi.

Został pochowany 15 stycznia 1993 roku na cmentarzu w Mesnil-le-Roi obok Marii. Rodzina przekazała do Krakowa jego spuściznę.

Krąg lektur i przyjaźni w relacji Pollakówny

Joanna Pollakówna, autorka posłowia do Wyrwanych stron z 1993 roku, przedstawia Czapskiego jako malarza i eseistę rozważającego sztukę, kulturę i etykę także w jej politycznym oraz społecznym wymiarze. Przypisuje mu wysoki autorytet moralny, bogatą osobowość i życie zmierzające ku dojrzałości sztuki, myśli i człowieczeństwa. Uważa, że edukacja historyczna i moralna poprzedziła jego studia malarskie, a książki wrastały w jego życie z rangą faktów biograficznych. Motto biogramu pochodzi z Dzienników Czapskiego: ujmuje malarstwo jako drogę do bezpośredniego spotkania, zamiast autonomicznego celu.

Pollakówna opisuje petersburski dom Aleksandra Meyendorffa jako międzynarodowe środowisko, w którym posługiwano się francuskim i angielskim. Wuj pochodził z nadbałtyckiej rodziny arystokratycznej, był profesorem prawa i posłem do Dumy. Przytoczone świadectwo podkreśla jego rozległe kontakty i umiejętność obserwowania wydarzeń. W Piotrogrodzie Czapski zaprzyjaźnił się z Mereżkowskim, Zinaidą Gippius i Dymitrem Fiłosofowem. Podsuwali mu pisma Dostojewskiego, Bierdiajewa, Szestowa, Rozanowa, Nietzschego i Carlyle’a. Autorka przypisuje tym lekturom wpływ na osobowość, poczucie uczestnictwa i odpowiedzialności etycznej. Głębokim przeżyciem była również lektura Stanisława Brzozowskiego, trwale obecna w jego życiu duchowym. Od 1921 roku szczególnie ważna pozostawała dla niego poezja Norwida. Wśród francuskich przyjaciół badaczka wymienia Mauriaca, Cocteau, Maritaina, Leona Paula Fargue’a, Halevy’ego i Gabriela Marcela.

Warszawskie lata 1931–1939 Pollakówna uważa za szczęśliwy czas intensywnego malowania, pisania, licznych wystaw i pracy krytycznej oraz eseistycznej. Czapski zamieszczał artykuły o malarstwie m.in. w Głosie Plastyków, Drodze i Wiadomościach Literackich. Pracował nad książką o Rozanowie, która później nie została wydana. W posłowiu jej fragment Sprzeczne widzenie przypisano krakowskiemu miesięcznikowi Znak i rokowi 1938. Niżej przytoczony biogram podaje Sprzeczne widzenie: Rozanow – Mauriac w Znaku z 1958. Wersja 1938 nie może dotyczyć publikacji w Znaku: pierwszy numer miesięcznika ukazał się w 1946 roku. Zapisana kopia biogramu Józefa podaje rok 1958.

W 1928 wysłał z Paryża do Przeglądu Współczesnego Rozmowę z Andrzejem Maurois oraz esej o Marcelu Prouście, oceniony przez Pollakównę jako piękny. Badaczka podkreśla trwałe przywiązanie do literatury rosyjskiej i udział w spotkaniach warszawskiego klubu Domek w Kołomnie, założonego przez rosyjskich pisarzy emigracyjnych.

Pollakówna interpretuje kapizm jako połączenie programu malarstwa budowanego kolorem z etyką wytrwałej pracy. Kult Cézanne’a obejmował jej zdaniem zarówno metodę organizowania materii malarskiej, jak i rzetelność wobec sztuki. Wnioskuje też o etycznym wpływie czujności Czapskiego na kolegów. U Czapskiego dostrzega jednak utrzymywanie różnic walorowych, tematów i emocjonalnej ekspresji, pomimo bardziej rygorystycznych postulatów grupy. W pracy wojskowej podkreśla jego starania o poziom kultury żołnierskiej wykraczający poza doraźną propagandę i rozrywkę.

W końcowej ocenie posłowia z 1993 Pollakówna uznaje życie Czapskiego za heroicznie dopełnione, zespalające myśl z wizją i człowieczeństwo z twórczością. Jego dzieło interpretuje jako dramatyczny osąd świata wyrażany językiem sztuki.

Imiona, data urodzenia i życie osobiste

Pełne imiona w biogramie to Józef Maria Franciszek; dokumenty rosyjskie sprzed 1917 przywołują także formę Józef Emeryk Ignacy Antoni Franciszek de Paula Maria, hrabia Hutten-Czapski. Sam nie używał części imion, przydomka i tytułu; podpisywał teksty również jako Marek Sienny, J. Cz. i jcz. W 1898 na wniosek ojca potwierdzono rodzinny tytuł w rosyjskim Departamencie Heroldii. Ze strony matki był wnukiem Friedricha Thuna.

Data 3 kwietnia 1896 występowała w paszportach, dokumentach wojskowych i własnych deklaracjach Czapskiego. Odzyskany biogram, powołując się na Elżbietę Skoczek, podaje jednak 2 kwietnia w odpisie metryki sporządzonym w Pradze w 1930 i w dokumentacji złożonej przez Jerzego w Petersburgu. Zachowane świadectwa nie są więc jednomyślne.

Czapski nie zawarł małżeństwa. W Paryżu mieszkał przez pewien czas z Siergiejem Nabokowem, bratem Vladimira; biogram opisuje ich relację jako związek miłosny, zakończony w okresie choroby Czapskiego i jego wyjazdu do Londynu. Katolicyzm był ważną częścią jego życia i refleksji, także w odniesieniu do seksualności. Znał Alberta Camusa, Emila Ciorana i Mirona Białoszewskiego. W źródle odnotowano również jego wzrost: około dwóch metrów.

Służba, cenzura i działalność publiczna

Gimnazjum petersburskie ukończył w 1915 ze złotym medalem. Kopia Wikipedii podaje rozpoczęcie nauki w Korpusie Paziów 1 lutego 1917 i służbę w 1 Pułku Ułanów od 1 września 1917 do 19 lutego 1918. Daty te różnią się od kalendarium Pollakówny i Kłoczowskiego: początek kursu 1 czerwca 1916, wstąpienie do pułku w październiku 1917 i odejście 22 stycznia 1918. Różnice pozostają nierozstrzygnięte.

Biogram przypisuje mu udział jako delegatowi rządu emigracyjnego w międzynarodowej komisji badającej zbrodnię katyńską; nie podaje tam daty ani dokładnej nazwy komisji. W październiku 1989 wszedł do Rady Honorowej Komitetu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej. Współtworzył Kongres Wolności Kultury w Berlinie w 1950 i podpisał emigracyjny list poparcia dla protestu przeciw zmianom konstytucji PRL, znanego jako List 59.

Jego nazwisko znalazło się w instrukcji cenzorskiej nr 9 z 1975, opisanej przez Tomasza Strzyżewskiego: nakazywała ona usuwać neutralne i przychylne wzmianki z prasy, radia, telewizji i nienaukowych publikacji. Zakaz nie oznaczał, że przez cały okres PRL nie ukazał się żaden tekst. Do wyjątków należały Wyznanie Józefa Czapskiego w „Świecie” (1957), Sprzeczne widzenie: Rozanow – Mauriac w „Znaku” (1958) i tom Patrząc (1983). Książki wojenne krążyły też w drugim obiegu. Kocójowa wymienia dwie niewielkie krajowe wystawy malarstwa w 1957 roku, w Poznaniu i Krakowie, po których nastąpiła długa przerwa do wystawy w Muzeum Archidiecezji w Warszawie w 1986 roku; szerszy dostęp nastąpił po 1989. Kopia wymienia kolekcje jego prac we Francji, Iraku, Wielkiej Brytanii, USA, Szwajcarii, Belgii i Kanadzie.

Biogram przypisuje adres przy avenue de Poissy 91 całemu okresowi od 1947, natomiast kalendarium wskazuje wcześniejszy dom przy avenue Corneille i przeprowadzkę dopiero w 1954.

Odznaczenia, nagrody i upamiętnienie

W wykazie odznaczeń wymieniono Krzyż Srebrny Virtuti Militari nr 5517 (29 września 1922), Krzyż Walecznych nr 37046, nadany dwukrotnie w 1922, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1990) i Krzyż Komandorski z Gwiazdą tego orderu (11 listopada 1990). Ponadto: Medal Wojska, Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921, Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino (1947), Odznaka Pamiątkowa 2 Korpusu i odznaka 1 Pułku Ułanów Krechowieckich (1939).

Kopia podaje nagrodę malarską Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w 1960, podczas gdy kalendarium wskazuje 1965. Dalej wymienia wspólną z Marią nagrodę im. Anny Godlewskiej za pamiętnikarstwo (1972), nagrodę pisarską Stowarzyszenia Kombatantów w Londynie (1982), nagrodę im. S. Badeniego w Wielkiej Brytanii (1985), Nagrodę im. Jana Cybisa ZPAP (1990) i honorową profesurę krakowskiej ASP (1992).

Katalog biograficznej wystawy Wnętrze: człowiek i dzieło, urządzonej w MNK w stulecie urodzin malarza w 1996 roku, zawierał teksty polskich autorów, album rodzinny i kalendarium obejmujące lata 1896–1996, opracowane przez Joannę Pollakównę i Piotra Kłoczowskiego. Informację tę przytacza Kocójowa; zakres kalendarium obejmuje także lata po śmierci artysty.

W 2011, dzięki staraniom Jacka Gruszkiewicza, w pałacu w Kurozwękach utworzono Muzeum Rodziny Popielów z Galerią Józefa Czapskiego. Pawilon Józefa Czapskiego w Krakowie otwarto w 2016. Tablicę na praskim pałacu Thun-Hohenstein przy Nerudovej 20 odsłonięto 21 grudnia 2021. Kopia odnotowuje uchwałę Sejmu z 26 września 2025 ustanawiającą rok 2026 Rokiem Józefa Czapskiego. Podpisy ilustracji dokumentują popiersie w kieleckiej Alei Sław na skwerze Szarych Szeregów, tablicę przy kościele św. Karola Boromeusza na Powązkach oraz pomnik Karola Badyny z 2025, pokazany w ogrodzie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie na wystawie portretów pisarzy i wydawców.

Świadectwo Kocójowej o ostatnich latach

Według Marii Kocójowej stan zdrowia uniemożliwił Józefowi przyjazd na wystawy w Polsce i osobisty odbiór honorowej profesury przyznanej przez Senat ASP w Krakowie w 1992 roku. Dyplom przywiózł do Maisons-Laffitte Stanisław Rodziński. Autorka wiąże retrospektywę w Vevey z 95-leciem malarza, natomiast kalendarium podaje 1990, kiedy miał 94 lata. Pozostaje to rozbieżnością opisu jubileuszu.

Kocójowa wiąże moralną satysfakcję Czapskiego u kresu życia z ujawnieniem przez Borysa Jelcyna dokumentów dotyczących egzekucji polskich jeńców. Według jej opisu decyzję z 5 marca 1940 roku podpisali Stalin, Woroszyłow, Mołotow i Mikojan; 14 października 1992 roku specjalny wysłannik przekazał wiadomość prezydentowi Lechowi Wałęsie. Autorka przedstawia to jako ukoronowanie wieloletnich poszukiwań Czapskiego, znanego również jako dokumentalista.

Źródła

• Odzyskana strona: Joanna Pollakówna i Piotr Kłoczowski, Kalendarium; Joanna Pollakówna, Posłowie. Kopia z 2007-08-24.

• Odzyskana strona: Joanna Pollakówna, Posłowie do Wyrwanych stron, Noir sur Blanc, Warszawa 1993. Kopia z 2019-07-22.

• Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2007-08-26.

• Zapisana kopia Wikipedii: Józef Czapski – Wikipedia, wolna encyklopedia.

• Odzyskana strona: Maria Kocójowa, Znaczenie Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie dla ochrony narodowej świadomości oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie. Kopia z 2013-10-31.

• Redakcja miesięcznika Znak, Historia: pierwszy numer w 1946 roku. Kopia z 2026-10-07.