Emeryk Hutten-Czapski junior (1897–1979)

Emeryk Hutten-Czapski junior (21 sierpnia 1897, Stańków na ziemi mińskiej – 31 stycznia 1979, Rzym) był politykiem, dyplomatą, działaczem społecznym i kolekcjonerem. Jego ojcem był hrabia Karol Hutten-Czapski, prezydent Mińska, zmarły w 1904 roku, a matką Maria z Pusłowskich, zmarła w 1965 roku. Był wnukiem Emeryka, twórcy kolekcji i założyciela Muzeum Czapskich w Krakowie. W 1922 roku adoptował go Bogdan Hutten-Czapski.

Wykształcenie i administracja

Uczył się w internacie benedyktynów w Ettal w Bawarii oraz w Szkole Prawa w Petersburgu. W latach 1918–1919 pełnił funkcję sekretarza Związku Polaków z Kresów Białoruskich. Od 1 marca 1919 roku pracował w warszawskiej Misji Żywnościowej Hoovera. Od września 1919 do lipca 1920 był referentem spraw wyznaniowych i narodowościowych okręgu mińskiego, później delegatem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych przy Dowództwie 4 Armii generała Skierskiego.

Według biogramu w serwisie Towarzystwa od stycznia 1921 do lutego 1923 roku był starostą w Stołpcach, na wschodnim pograniczu Polski. Zorganizował administrację powiatu, kładąc szczególny nacisk na samorząd. Biogram przypisuje mu skuteczne przeciwdziałanie epidemii tyfusu. Założył Towarzystwo Rolnicze, oddział Czerwonego Krzyża oraz Komitet Odbudowy spalonego kościoła w Stołpcach. Przeżył zamach w listopadzie 1922 roku: z trzech bomb wrzuconych do sypialni eksplodowała jedna. To samo źródło podaje, że z powodów zdrowotnych ustąpił ze stanowiska pod koniec stycznia 1923 roku. Biogram odróżnia więc datę rezygnacji od zakresu sprawowania urzędu, zakończonego w lutym 1923 roku. Zamieszkał w leśnictwie synkowickim pod Słonimem, otrzymanym od matki.

Działalność społeczna i parlamentarna

Był prezesem powiatowego Związku Ziemian w latach 1925–1931 oraz Rady Opiekuńczej Państwowej Średniej Szkoły Rolniczo-Leśnej w Żyrowicach pod Słonimem. Od 1930 roku do wybuchu wojny w 1939 roku stał na czele Słonimskiego Powiatowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych, a w latach 1933–1939 był radcą Wileńskiej Izby Rolniczej. Uczestniczył w Radzie Naczelnej Organizacji Ziemiańskich, Państwowej Radzie Oświaty Zawodowej przy Ministrze Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i Zarządzie Głównym Towarzystwa Oświaty Zawodowej. Przewodniczył Polskiemu Towarzystwu Leśnemu. Przez pewien czas był także prezesem Rady Opiekuńczej Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Słonimie, Towarzystwa Polsko-Węgierskiego w Warszawie oraz Towarzystwa Polsko-Egipskiego.

Uzyskał mandat poselski z województwa nowogródzkiego w 1930 i 1935 roku. Pracował w komisjach budżetowej, oświatowej i spraw zagranicznych, a także w zarządzie Koła Rolników Sejmu i Senatu. Referował budżety Prezydenta RP, Prezydium Rady Ministrów, monopoli i długów państwowych. Jako prezes sejmowo-senackiej komisji leśnej szczegółowo wizytował lasy państwowe w kraju i przygotowywał poświęcone im referaty. Inicjował prace nad projektem ustawy o niepodzielności gospodarstw wiejskich i współtworzył go. W drugiej kadencji kierował sejmowo-senacką grupą do spraw emigracyjno-kolonialnych. Jako wiceprezes polskiej delegacji uczestniczył w międzyparlamentarnych konferencjach ekonomicznych, organizował Kongres Parlamentarny Ekonomiczny i podróże posłów oraz senatorów rolników do Rzeszy Niemieckiej, Rumunii i Węgier.

Wojna i pomoc uchodźcom

Po wrześniu 1939 roku dotarł przez Litwę i Szwecję do Francji. W Angers opracowywał zagadnienia północno-wschodnich województw RP dla Biura Celów Wojny przy rządzie polskim. Po kapitulacji Francji i zerwaniu przez rząd Vichy stosunków dyplomatycznych z rządem polskim organizowano opiekę nad licznymi Polakami. Czapski został delegatem Polskiego Czerwonego Krzyża, zajmującego się pomocą materialną, oraz delegatem dyrektora Biur Polskich we Francji. Biura zapewniały uchodźcom opiekę prawno-konsularną i w biogramie zostały określone jako zastępstwo polskiej ambasady.

W styczniu 1941 roku jako delegat obu instytucji wyjechał do francuskiej Afryki Północnej. Do grudnia 1943 roku działał w Algierze, Tunisie, Rabacie i Casablance. Pomagał polskim wojskowym próbującym po upadku Francji nielegalnie dotrzeć przez Afrykę do Anglii. Uzyskał od władz francuskich zgodę na zwolnienie Polaków z Legii Cudzoziemskiej. Utrzymując stały tajny kontakt z władzami w Londynie, nadzorował losy rezerw złota Banku Polskiego przechowywanych w Dakarze, aby nie przejęli ich Niemcy ani Francuzi. Po wkroczeniu aliantów do Afryki Północnej reprezentował polski rząd jako konsul generalny, a następnie minister pełnomocny; ponownie uruchamiał konsulaty istniejące tam w chwili upadku Francji.

Po przyjeździe do Algieru ambasady RP kierowanej przez Kajetana Morawskiego został odwołany do centrali MSZ w Londynie. Kierował Wydziałem Uchodźczym, zapewniającym opiekę wielotysięcznej grupie Polaków uratowanych ze Związku Radzieckiego, następnie był dyrektorem Departamentu Administracyjnego MSZ do 1 listopada 1944 roku. Od 1 listopada 1944 roku był doradcą politycznym Polskiej Misji Wojskowej przy Naczelnym Dowództwie Alianckim (SHAEF) w randze podpułkownika.. Uczestniczył w działaniach 1 Dywizji Pancernej podczas przeprawy przez Ren i uwolnienia kobiet-żołnierzy AK internowanych w Oberlangen; biogram wiąże z tymi działaniami nadanie Krzyża Walecznych. Bezpośrednio po kapitulacji Niemiec odwiedził Dachau, Gusen i Mauthausen. Przekazał kardynałowi Hlondowi pierwsze informacje o polskich duchownych ocalałych w Dachau. Ten sam biogram podaje, że w Norymberdze odnalazł ołtarz Wita Stwosza, wywieziony przez Niemców z kościoła Mariackiego w Krakowie.

Działalność we Włoszech

Po likwidacji misji wojskowej przy SHAEF reprezentował 2 Korpus przy Allied High Commission. Po rozwiązaniu korpusu pozostał we Włoszech i organizował pomoc dla polskich żołnierzy oraz ich włoskich żon. Odmawiano im wjazdu do Anglii, uzasadniając to wyborem Włoch jako miejsca osiedlenia. Biogram przypisuje jego staraniom umożliwienie emigracji około 8000 osób zagrożonych w zniszczonych wojną Włoszech głodem i bezrobociem, a przez to poprawę ich warunków życia.

Wstąpił do Zakonu Maltańskiego w 1932 roku; dawny biogram pod tym rokiem określa go jako Kawalera Maltańskiego. W 1946 został baliwem. Po funkcji wiceprezydenta kierował polskim związkiem kawalerów maltańskich w latach 1946–1975. Zainicjował i zorganizował rzymskie hospicjum związku, wykorzystywane m.in. przez wielu polskich naukowców. W 1968 roku został wybrany prezesem Fundacji Rzymskiej im. J. Umiastowskiej i przewodniczył jej do śmierci. Biogram podaje, że fundacja powstała zaraz po II wojnie światowej, a jej wcześniejsze osiągnięcia we wspieraniu polskiej kultury ocenia jako znikome. Według tego źródła Czapski uporządkował zaniedbaną administrację i finanse, spłacił długi, zapewnił stałe, choć skromne dochody i skierował działalność wyłącznie na stypendia dla naukowców z kraju. W ciągu dziesięciu lat jego prezesury na zaproszenie fundacji przyjechało około 250 przedstawicieli nauki i kultury z różnych ośrodków uniwersyteckich i innych instytucji naukowych. Kocójowa zaznacza, że wśród stypendystów wyjeżdżających do Włoch byli pracownicy MNK; rzymskie hospicjum służyło przedstawicielom tych środowisk w okresie PRL.

W 1972 roku zainicjował zbiórkę na zakup we Włoszech marmurów do odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. Zainicjował utworzenie polskiego cmentarza na Prima Porta w Rzymie i organizował tę inicjatywę. Został tam pochowany obok matki; wzmianka o planowanej kaplicy dotyczy zamierzeń z czasu powstania biogramu.

Kolekcje i portret

Zbierał przede wszystkim mapy dawnych ziem Rzeczypospolitej. Jako delegat wyznaczony przez Związek Rodziny Czapskich utrzymywał kontakt z muzeum na podstawie umowy zawartej z Dyrekcją MNK w okresie międzywojennym. W latach 1962–1970 przekazywał Muzeum Czapskich ryciny i starodruki. Biogram wysoko ocenia wartość tych darów i przedstawia je jako kontynuację darowizn innych członków rodziny.

Jego stryjeczny brat Józef Czapski wykonał portret piórkiem. Dedykacja na rysunku przywołuje przodków z rodu Stackelbergów. W odzyskanym podpisie brzmi: „Prawnukowi (lewicy – prawicy) → Ludolfa, Magnusa Stackelberga, Gustawa Stackelberga od innego prawnuka (prawicy – lewicy) JCz”. Zachowujemy imiona i inicjały bez odtwarzania dodatkowych relacji rodzinnych z tego skrótowego zapisu. Archiwum zawiera również wzmiankę o fotografii Emeryka z 1978 roku autorstwa Grzegorza Dayton-Mohla.

Imiona, mandaty i odznaczenia

Zapisana kopia Wikipedii podaje pełne imiona Emeryk August Wojciech. W Sejmie III kadencji reprezentował BBWR; podczas IV należał najpierw do Koła Rolników Sejmu i Senatu, a od 1937 roku do Koła Emigracyjno-Kolonialnego. Daty IV kadencji wskazano jako 8 września 1935 – 13 października 1938.

Kopia biogramu wymienia także funkcję kanclerza światowej organizacji Zakonu Maltańskiego. Sekretarzem w Fundacji Umiastowskiej był Adam Broż, autor wspomnień o nim opublikowanych w 2014 roku. Emeryk nie założył rodziny. Wskazana w biogramie relacja Jerzego Vetulaniego, opublikowana przez Marcina Rotkiewicza w Mózgu i błaźnie (2015, s. 102), określała go jako osobę homoseksualną.

Wśród odznaczeń wymieniono Złoty Krzyż Zasługi (1944), Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Walecznych (1944), rangę wielkiego oficera Orderu Korony Włoch i Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej oraz oficera Orderu Kolonialnego Gwiazdy Włoch. Odnotowano kawalera Honoru i Dewocji Zakonu Maltańskiego (1933), baliwa Krzyża Wielkiego Honoru i Dewocji (1946), baliwa Krzyża Wielkiego Posłuszeństwa (1968) i Krzyż Wielki Orderu św. Grzegorza Wielkiego nadany przez Jana Pawła II w 1978 roku. Rok 1933 przy godności maltańskiej pozostawiono obok roku 1932 przy wstąpieniu do zakonu w dawnym biogramie — nie są to automatycznie tożsame zdarzenia.

Pomoc rodakom i upamiętnienie

Starsze kopie podpisują jedną fotografię jako wykonaną w Rzymie w 1960 roku. Autor biogramu wyróżnia uzyskane zwolnienie Polaków z Legii Cudzoziemskiej jako jeden z ciekawszych epizodów działalności w Afryce. Twierdzi, że wcześniej podobny przypadek miał miejsce tylko raz, gdy Mickiewicz tworzył swój legion; pozostaje to oceną i porównaniem autora, bez dodatkowych szczegółów w źródle. Marmury do Warszawy kupiono za zebrane pieniądze, a ich właściwości i wymiary uzgodniono z Dyrekcją Odbudowy Zamku. Planowana kaplica na Prima Porta miała być filią kościoła św. Stanisława; biogram zapowiadał także skupienie tam grobów Polaków zmarłych w Rzymie. Są to historyczne plany opisane przez źródło. Dedykacja portretu zestawia „lewicę” i „prawicę” obu prawnuków Stackelbergów — jest żartobliwym elementem podpisu Józefa Czapskiego.

Kolekcja rzymska i odmienne datowania funkcji

Kocójowa datuje prezesurę Związku Polskich Kawalerów Maltańskich na 1948–1975, podczas gdy dawny biogram wskazuje 1946–1975. Przedstawia go jako pierwszego prezydenta wybranego po wojnie i przypisuje mu 27 lat działalności we władzach związku. Wymienia wiceprezesurę od 1938 roku, wybór w 1954 roku — jako jedynego Polaka — na kanclerza zakonu oraz pracę w komisjach statutowej i spraw międzynarodowych. Godność uzyskaną w 1946 roku określa jako baliwa Wielkiego Krzyża Honoru i Dewocji w Posłuszeństwie. Wikipedia rozdziela natomiast godności uzyskane w 1946 i 1968 roku. Zapis o delegacie „2. korpusu Muzealnego Armii Polskiej we Włoszech” w jej eseju różni się od biogramu opisującego reprezentowanie 2 Korpusu przy władzach alianckich.

Po wojnie Emeryk osiadł w Rzymie. Według Kocójowej w latach siedemdziesiątych wznowił oficjalną współpracę Związku Rodziny Czapskich z MNK i przekazywał mu zbiory, kontynuując misję przerwaną przez wojnę. Najcenniejszą część jego emigracyjnej kolekcji map kupił w 1979 roku rząd PRL i przekazał muzeum w Krakowie. Część monet Emeryk przekazał krakowskiemu Muzeum Archeologicznemu. Rzymskie rękopisy, ryciny, starodruki i książki obcojęzyczne odziedziczył siostrzeniec Karol Godlewski (1921–2008), brat Izabelli Godlewskiej de Aranda. Po połączeniu z własnym zbiorem w kanadyjskim „Godlewie” przekazał w latach 2001 i 2002 Bibliotece Fishera Uniwersytetu w Toronto 563 pozycje. Do Toronto przeprowadził się pod koniec życia.

Według przypisu do eseju Emeryk junior wybił w latach siedemdziesiątych XX wieku w mennicy Wielkiego Magisterium Kawalerów Maltańskich w Rzymie medal dla uczczenia swoich rodziców. Awers przedstawiał popiersie ojca, Karola, daty 1860–1904, krzyż maltański i określenie prezydenta Mińska; rewers — popiersie matki, Marii z Pusłowskich, daty 1870–1965 oraz sygnaturę I. Pavlus. Opis przytacza napisy „KAROL CZAPSKI PREZYDENT MINSKA” oraz „MARIA z PUSŁOWSKICH CZAPSKA […]”, a sygnaturę rozwija jako „Iohannes Paulus czyli Giovannipaulo”. W tym samym przypisie Kocójowa pisze o rzeźbie głowy Emeryka juniora, wykonanej przez Izabellę Godlewską de Aranda i ofiarowanej MNK w 2006 roku. Jako okazję daru podaje stulecie urodzin wuja, chociaż podana data narodzin to 1897. Podane daty nie odpowiadają stuleciu urodzin.

Opracowanie kolekcji map i losy biblioteki

W przypisie do eseju Kocójowa przywołuje własne opracowanie Związki Emeryka Hutten-Czapskiego jun. z Muzeum Narodowym w Krakowie, zamieszczone w książce Emeryk Hutten-Czapski (1897–1979). Szkic biograficzny i wspomnienia współczesnych (Londyn 1986, s. 39–50). Wskazuje także dwa tomy Katalogu dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej w kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego i w innych zbiorach:

Wydawnictwo przygotowano w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Warszawie.

Informacje o darze biblioteki do Toronto Kocójowa opierała m.in. na korespondencji z Karolem Godlewskim i bibliotekarzem L. Frastackym z Library of University Toronto. Powołała się na Halcyon. The Newsletter of Friends of the Thomas Fisher Rare Book Library, nr 31 z czerwca 2003 roku: s. 5 informowała o darze, a s. 8–9 zawierały A biography of count Emeric Hutten-Czapski [jun]. W swoim archiwum autorka przechowywała otrzymany od Godlewskiego spis ofiarowanej kolekcji.

Źródła

• Autor biogramu niepodpisany, Emeryk Hutten-Czapski jr; biogram za: Emeryk Hutten-Czapski 1897–1979, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1986. Odzyskana strona serwisu Towarzystwa Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego, kopia z 2021-12-01 (archive-470). Nota wskazuje książkę jako pochodzenie tekstu; nie identyfikuje jego autora.

• Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2007-08-24.

• Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2014-06-24.

• Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2007-08-26.

• Zapisana kopia Wikipedii: Emeryk August Hutten-Czapski – Wikipedia, wolna encyklopedia.

• Odzyskana strona: Maria Kocójowa, Znaczenie Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie dla ochrony narodowej świadomości oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie. Kopia z 2013-10-31.