CZAPSCY

Encyklopedia / Osoby

Izabella Godlewska de Aranda

Malarka, rzeźbiarka i architektka z rodziny Czapskich.

Izabella Godlewska de Aranda, urodzona 18 grudnia 1931 roku w Słonimie nad Szczarą, w województwie nowogródzkim na północno-wschodnich kresach II Rzeczpospolitej, była przedstawiana w dawnym serwisie jako malarka, rzeźbiarka i architektka. Była prawnuczką Emeryka Hutten-Czapskiego.

Rodzina i dzieciństwo

Jej rodzicami byli Józef Godlewski oraz Fabianna z Czapskich (1895–1974), córka Karola, prezydenta Mińska. Fabianna była wnuczką Emeryka Hutten-Czapskiego, donatora krakowskiego Muzeum jego imienia. Jej ojciec Karol ze Stańkowa był prezydentem Mińska oraz hojnym darczyńcą wspierającym rozbudowę i rozwój miasta. Biogram określa Mińsk jako stolicę Białorusi w czasie powstania opisu, a nie w chwili narodzin Izabelli. Fabianna była stryjeczną siostrą Józefa i Marii Czapskich z Przyłuk; źródło przedstawia Józefa jako malarza i pisarza, a Marię jako znawczynię twórczości Adama Mickiewicza. Rodzice Izabelli poznali się w Mińsku i pobrali w Warszawie w 1920 roku. Artystka miała starszego o dziesięć lat brata Karola. Była siostrzenicą Emeryka Hutten-Czapskiego juniora.

Od urodzenia mieszkała w Synkowiczach, gdzie rodzice gospodarowali od 1926 roku. Majątek obejmował 3800 hektarów, z czego 900 zajmowały pola i łąki, a resztę lasy. Archiwalna relacja opisuje okolicę jako płaską, zamieszkaną przez białoruską ludność chłopską.

Józef Godlewski pochodził z rodziny ziemiańskiej na Kowieńszczyźnie; jego ojciec był ziemianinem. Przed I wojną światową studiował rolnictwo na Uniwersytecie Jagiellońskim, w czasie wojny służył jako oficer armii carskiej. Po rewolucji lutowej 1917 roku współpracował z Naczpolem przy organizowaniu polskich wojskowych. Naczpol pod kierownictwem m.in. Dowbora organizował ewakuację polskich oficerów i żołnierzy. Bezpośrednio po wojnie Józef nadal był wojskowym. W 1938 roku został senatorem z Nowogródczyzny, popieranym przez środowiska ziemiańskie, samorządowe i rządowe.

Kocójowa określa wiek Izabelli w chwili ucieczki jako osiem lat i podkreśla utratę rodzinnego majątku; podana data urodzenia przypada jednak na grudzień 1931 roku. W pierwszych dniach września 1939 roku rodzina uciekała przed Niemcami z krewnymi i sąsiadami do Wilna. Według odzyskanej relacji podróż stale psującymi się samochodami przez bezdroża trwała 63 godziny.

Twórczość i wystawa

W październiku 2005 roku Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu prezentowało jej prace. Towarzyszący wystawie katalog zawierał biografię, kalendarium i wybór dzieł. Dawny serwis zamieszczał go za zgodą muzeum, a biogram zawierał odnośnik opisany jako katalog wystawy w Toruniu z 2005 roku. Zachowany katalog liczy 100 stron PDF. Redaktorem był Sławomir Majoch, a zdjęcia wykonali Byron Corones, Mirosław J. Kucharski, Wojciech Kurdziel i Piotr Kurek; wykorzystano również archiwum artystki. Publikację wydano w Toruniu i Londynie w 2005 roku, w nakładzie 1000 numerowanych egzemplarzy (ISBN 83-89376-27-X). Katalog ma zastrzeżone prawa i nie jest tu udostępniany w całości.

Studia, rodzina i podróże

Kształciła się w Anglii; w 1955 roku uzyskała w Oksfordzie dyplom architektury. Malarstwa uczyła się u Józefa Pacewicza. W 1959 roku poślubiła hiszpańskiego dyplomatę Eduarda de Aranda y Carranza. Mieli troje dzieci: Edwarda, Józefa i Izabelę. Pobytom rodziny na Haiti, we Włoszech, Finlandii i Estonii towarzyszyła jej praca artystyczna; w latach 1963–1968 mieszkała w Rzymie, gdzie mąż pełnił funkcje dyplomatyczne. Według Kocójowej życie artystki toczyło się między Londynem i Madrytem. W rzymskim domu wuja Emeryka juniora słuchała rodzinnych wspomnień i poznawała tradycję kolekcjonerską. Kocójowa wiązała rozwój jej architektury, malarstwa i rzeźby z doświadczeniami kolejnych placówek męża, w Madrycie i innych krajach; przypominała nagrody oraz pokazy prac w Hiszpanii i na wystawach objazdowych.

W katalogu z 2005 roku Janina Ładnowska przedstawiała syna artystki, Eduarda Aranda-Godlewskiego, jako pracownika British Museum w Londynie. Zapowiadała jego kuratorstwo wystawy monet i medali z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, przechowywanej w krakowskim Muzeum jego imienia, oddziale Muzeum Narodowego. Wystawę planowano na 2006 rok w Museo de la Real Casa de la Moneda w Madrycie. Jest to świadectwo ówczesnego planu; sam katalog nie potwierdza jego realizacji.

Malarstwo i rzeźba

Do wczesnych prac należały portrety powstałe na Haiti oraz panorama Rzymu z 1967 roku. Przez około trzy dekady rozwijała cykl Energia koloru. Malowała również kompozycje z motywem wody; pobyty w Finlandii i Estonii wiązały się z chłodniejszą paletą. Po śmierci męża w 1993 roku rozwinęła twórczość rzeźbiarską.

Janina Ładnowska w katalogu z 2005 roku wiąże rozwijające się zainteresowanie rzeźbą z nauką w Chelsea and the West Thames Colleges of Art; nie podaje dat tej edukacji.

W 2002 roku namalowała Matkę Boską Ostrobramską, posługując się fotografią z 1938 roku. Obraz powstał z okazji ślubu córki z José Maríą Losantesem del Campo; srebrną sukienkę wykonał madrycki złotnik.

Wystawy

Odzyskane opracowanie Marii Kocójowej wymienia pokazy indywidualne: w Instytucie Francuskim w Port-au-Prince (1962), rzymskiej Galerii 88 (1969), Acquavella w Caracas (1970), Skira w Madrycie (1974), muzeach Bagdadu, Kairu i Aleksandrii (1977), Caja de Ahorros w Kadyksie (1979), Sen w Madrycie (1980), Midland w Londynie (1990), Air/Studio w Londynie (1999), Toruniu (2005) i Krakowie (2006).

Świadectwo odbioru tych prac w Bagdadzie zachowała Janina Ładnowska, przytaczając w katalogu z 2005 roku fragmenty tekstu Muhammada Abdula Majida z pisma „Atn-Thaura” z 1977 roku. Autor odczytywał abstrakcje Godlewskiej jako medytację związaną z naturą i przemianami materii; podkreślał rolę światła, cienia oraz relacji barw. Jest to ocena krytyka przekazana za pośrednictwem katalogu Ładnowskiej.

Uczestniczyła w przeglądzie siedemdziesięciu lat malarstwa hiszpańskiego w 1973 roku, prezentowanym w Madrycie, Londynie, Dublinie i Warszawie. Wystawa Trayectorias z 1980 roku podróżowała przez Neapol, Ateny, Ankarę, Stambuł, Amman, Bangkok, Nowe Delhi i Canberrę. Jej prace pokazano także w polskiej ambasadzie w Madrycie 18 lutego 2010 roku oraz w ambasadzie Hiszpanii w Warszawie w kwietniu tego roku. Dalsza wymiana wystaw miała miejsce w 2011 roku.

Pamięć rodzinna i dary

W 1990 roku odwiedziła wystawę Józefa Czapskiego w Vevey. W maju 1992 roku podróżowała na Białoruś i do Wilna, a w listopadzie przyjechała do Krakowa i nawiązała kontakt z Muzeum Narodowym w Krakowie i Marią Kocójową. W 1994 roku powstał fundusz dobroczynny związany z pamięcią męża.

Opisując spotkanie w Vevey w czerwcu 1990 roku, Janina Ładnowska przywołuje bardziej osobiste szczegóły: Izabella i Józef wracali pamięcią do kaczeńców w Synkowiczach, a Józef opowiadał o Przyłukach, Stańkowie i swoich przodkach.

W 2003 roku przekazała kopię portretu Elżbiety Czapskiej namalowanego przez Iwana Makarowa w 1880 roku. Podczas indywidualnej wystawy w MNK w 2006 roku muzeum otrzymało cztery jej prace, a w 2012 zdeponowano osobiste ordery i odznaczenia Bogdana Czapskiego i Emeryka juniora. Zapisana kopia Wikipedii podaje, że artystka zmarła 12 czerwca 2018 roku w Madrycie.

Wojna, emigracja i praca artystyczna

Janina Ładnowska w eseju zamieszczonym w katalogu z 2005 roku opisuje losy rodziny po ucieczce do Wilna. Izabella chorowała tam na szkarlatynę. Józef Godlewski zdobył w Kownie wizy, także meksykańską na wypadek konieczności dalszej podróży. 28 stycznia 1940 roku rodzina poleciała przez Rygę do Szwecji, następnie dotarła przez Belgię do Francji. Ojciec pracował przy budowie polskiego obozu wojskowego w Coëtquidan; Karol wstąpił do wojska. Po klęsce Francji rodzice z Izabellą wyjechali przez Marsylię, Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii.

Fabianna prowadziła w Craighall koło Blairgowrie dom rekonwalescentów związany z Polskim Czerwonym Krzyżem i polskim lotnictwem. Izabella uczyła się w szkole z internatem Kilgraston Sacred Heart w Perthshire. Po wojnie ojciec pracował m.in. jako strażnik w Victoria & Albert Museum, przewodniczył Związkowi Ziem Północno-Wschodnich i współredagował pismo Lwów i Wilno w 1946 roku. W katalogu wspomniano jego znajomość rosyjskiego, białoruskiego, ukraińskiego i litewskiego.

Po studiach artystka pracowała w londyńskiej pracowni Olivera Chestertona, później w Madrycie u Mariana Garriguesa. Z José Suárezem projektowała budynek mieszkalny w Kadyksie i dom Dolly Sánchez Bella w Mojácar. Podpis fotografii datuje projekt kadykskiego El Maritimo na Rzym, 1968 rok. Kalendarium zbiorczo ujmuje pracę architektoniczną w latach 1955–1962; późniejszy podpis dokumentuje projekt wykraczający poza ten zakres.

Na wystawie haitańskiej pokazała 17 portretów; w Caracas w 1970 roku — 21 obrazów. W 1974 otrzymała trzecią nagrodę w konkursie Iberii Costas de España za Camino al Infinito. Pozostali nagrodzeni wymienieni w polskim eseju to Agustín Gutiérrez de Celis i Enrique Gran; Godlewska była jedyną wyróżnioną kobietą. Konkurs wiązał się z dekorowaniem samolotów. W 1975 zakwalifikowała się do Biennale Sportu w Barcelonie, biennale w Zamorze i nagrody Beaux-Arts Circle w Madrycie.

W 1990 jej londyński pokaz zorganizowało Latin American Arts Association w salach banku Midland. Kontakty z hiszpańskim środowiskiem artystycznym obejmowały José Caballera oraz pisarza José Luisa Castillejo, autora niepublikowanego eseju z 1973 roku. W 1998 zakwalifikowała się do konkursu na pomnik Jana Pawła II dla katedry Almudena w Madrycie; nie jest to informacja o realizacji zwycięskiego pomnika.

Katalog obejmuje 35 prac malarskich i 12 rzeźb. Ich numery, tytuły, techniki, daty i wymiary opracowano osobno w katalogu dzieł Godlewskiej.

Warianty danych wewnątrz katalogu

W polskim eseju pierwsza wystawa na Haiti ma datę 1962, a kalendarium na drukowanej stronie 96 — 1963. Wystawę Skira w Madrycie esej polski i kalendarium datują na 1974, natomiast wersja hiszpańska eseju podaje 1979. Podpisy trzech Rzymów wskazują 1965, mimo że esej ogólnie umieszcza panoramy około 1967 roku. W tekście polskim wykonanie marmurowej Białej dziury przypisano latom 2004–2005, w karcie katalogowej rokowi 2004.

Kalendarium podaje pracę nad rzeźbą w latach 1989–1998; zdanie o rozwinięciu tej dziedziny po śmierci męża w 1993 roku nie oznacza więc początku wszystkich prób rzeźbiarskich. Opis narodzin mówi o ich rejestracji w Słonimie, a kalendarium — o urodzeniu w Synkowicach. Są to różne sformułowania źródła, których nie zastępujemy jednym arbitralnym miejscem urodzenia.

Szkoła i rozumienie abstrakcji

Zapisana kopia biogramu wymienia wśród szkolnych koleżanek Renię Maczkównę, córkę generała Stanisława Maczka. Przytacza również wypowiedź artystki łączącą abstrakcję z nieskończonością i z wyobrażeniami natury: krajobrazem, światłem dnia i księżyca. Ładnowska podkreślała, że Godlewska nie należała do żadnej grupy artystycznej. Są to wypowiedzi o jej postawie, a nie formalna przynależność do jednego kierunku.

Rodzinne inicjatywy według Marii Kocójowej

Kocójowa przedstawiała przybyłą z Londynu w latach 90. Godlewską jako rzeczniczkę sprawy muzeum. Po śmierci męża w 1993 roku jej zaangażowanie w odnowę muzeum i rozwijanie europejskich związków kulturalnych wzrosło. Wypożyczała i ofiarowywała zbiory, obrazy oraz rzeźby z myślą o przyszłej ekspozycji.

Podczas otwarcia wystawy w Vevey w 1990 roku Izabella i Józef wspominali dzieciństwo na dawnych ziemiach wschodnich, rozmawiali o sztuce i wspólnie rysowali. Podróż z maja 1992 roku obejmowała Mińsk, Stańków, Albertyn, Synkowicze i Wilno. Później do poznania krakowskiej kolekcji namawiała również dzieci brata Karola mieszkające w Kanadzie.

Kocójowa opisuje zainicjowany w 1994 roku prywatny fundusz rodziny Czapskich, zdeponowany w Fundacji MNK i przeznaczony na rewitalizację muzeum. Jest to konkretny cel instytucjonalny, uzupełniający wzmiankę o upamiętnieniu zmarłego męża. Kopię olejnego portretu Elżbiety z 2003 roku wykonano specjalnie w Anglii. Artystka zabiegała również o odnowienie Fundacji Bogdana Czapskiego związanej ze Smogulcem i warszawskimi uczelniami; esej przywołuje dokumenty planowania odnowy wsi z 2007 roku i program telewizyjny Powrót do Smogulca z 15–16 października 2005.

Na wystawę w Ambasadzie RP w Madrycie 18 lutego 2010 roku zaproszono ją z okazji hiszpańskiego przewodnictwa w Unii Europejskiej. 19 lutego 2010 roku, dzień po otwarciu wystawy w polskiej ambasadzie w Madrycie, otrzymała ministerialną odznakę Zasłużony dla Kultury Polskiej. Zabiegała o wzajemną prezentację kultur Polski i Hiszpanii, w tym o pokaz zbiorów Muzeum Czapskich w Hiszpanii. Popierała wymianę wystaw w 2011 roku: pokaz polskich zbiorów w Pałacu Królewskim w Madrycie (1 czerwca – 4 września) oraz Skarby Korony Hiszpańskiej w Krakowie (lipiec–październik). Wspierały one kontakty kulturalne w okresie hiszpańskiej, a następnie polskiej prezydencji w Radzie UE.

Rodzinne świadectwa w przypisach eseju

Kocójowa korzystała ze wspomnień Fabianny wydanych przez Marie-Christine i Karola J. M. Godlewskich w 1994, listu Izabelli po podróży w maju 1992 oraz korespondencji od 1978 i ponownie od 1992. Przywoływała także Na przełomie epok Józefa Godlewskiego (Londyn 1978). Kocójowa korespondowała z Izabellą od 1992 roku. Po śmierci jej męża Eduarda w 1993 roku więzi z najstarszym synem Eduardem, zainteresowanym historią i genealogią, nabrały szczególnego znaczenia i wzmacniały kontakty z Krakowem. Dzieci artystki, mieszkające w Hiszpanii i Anglii, znały częściowo polski i zainteresowały się rodzinnym dziedzictwem w Krakowie. Podróż po dawnych majątkach odbyła się w czasie, gdy mąż był ambasadorem Hiszpanii w Finlandii i Estonii. Wspólna wystawa malarstwa hiszpańskiego z 1973 pozwoliła jej pokazać prace także obok Salvadora Dalego, między innymi w Warszawie. Kopię obrazu ostrobramskiego na ślub córki wykonano według fotografii po konserwacji i oczyszczeniu z 1938; srebrną sukienkę sfinansowała rodzina.

W przypisie Kocójowa lokalizuje w londyńskim archiwum I. Godlewskiej de Aranda wspomnienia Memoire of Fabianna Godlewska nee comtess Hutten Czapski, wydane przez Marie-Christine i Karola J. M. Godlewskich w 1994 roku, oraz Isa’s Letter after trip to Minsk, Stańkow, Albertyn, Synkowicze and Wilno, May 1992. Katalog Godlewska: malarstwo i rzeźba (Toruń–Londyn 2005) opisuje jako trójjęzyczny — polski, hiszpański i angielski — ze wstępem Janiny Ładnowskiej. Zapis bibliograficzny książki wspominanej wyżej zachowuje inicjał: J. Godlewski, Na przełomie epok, Londyn 1978.

Podpisy fotografii w eseju identyfikują na jednej prof. Marię Kocójową, Izabellę Godlewską de Aranda i Eduarda Arandę, a na drugiej Emeryka Hutten-Czapskiego juniora oraz Izabellę Godlewską de Aranda. Są to dane podpisów, bez dodatkowego ustalenia okoliczności wykonania zdjęć.

Źródła