Kalendarium porządkuje informacje z opracowania Joanny Pollakówny i Piotra Kłoczowskiego zamieszczonego w dawnym serwisie. Dotyczy Józefa Czapskiego; obejmuje również pośmiertne publikacje i przekazanie spuścizny. Rozbieżne daty są oznaczone, a nie ujednolicone bez wyjaśnienia.
1896–1916
3 kwietnia 1896 urodził się w Pradze, następnie dorastał w Przyłukach. Matka zmarła 13 sierpnia 1903. Około 1910 (data niepewna w źródle) wyjechał ze Stanisławem i nauczycielem Iwanowskim do Petersburga: XII Gimnazjum na Fontance, nauka fortepianu i rysunku. Latem 1914 podróżował z nimi do Włoch, w lipcu do Wenecji. W 1915 zdał maturę i rozpoczął prawo, mieszkając u Aleksandra Meyendorffa. 1 czerwca 1916 rozpoczął przyspieszony kurs chorążych w Korpusie Paziów.
1917
W lutym ukończył kurs oficerski. W październiku w Dukorze pod Mińskiem wstąpił do 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, należącego do I Korpusu generała Dowbora-Muśnickiego. Źródło umieszcza te zdarzenia na tle rewolucji i upadku caratu; źródło nie określa jednoznacznie systemu kalendarzowego dat wydarzeń rosyjskich.
1918
22 stycznia w Bobrujsku opuścił wojsko z Antonim i Edwardem Marylskimi. Po pobycie w Przyłukach pojechali do Piotrogrodu, gdzie z Karlą i Marią tworzyli wspólnotę religijno-pacyfistyczną kierowaną duchowo przez Antoniego. Pod koniec maja wyjechał do Warszawy i odwiedził Janusza Korczaka. Od 28 sierpnia do 4 października ostatni raz przebywał w Przyłukach. 16 października zapisał się do pracowni Stanisława Lentza. 14 listopada wyjechał do Piotrogrodu na poszukiwania zaginionych oficerów; ustalił, że zostali rozstrzelani. Poznał Mereżkowskiego, Zinaidę Gippius i Dmitrija Fiłosofowa oraz ich krąg lektur. Rozmowy z Mereżkowskim pomogły mu ponownie podjąć służbę wojskową.
1919–1920
22 stycznia 1919 wrócił do Warszawy. Czytał Legendę Młodej Polski i Pamiętnik Brzozowskiego. Od późnej wiosny do maja 1920 służył jako szeregowiec w pociągu pancernym Śmiały braci Małagowskich. Następnie walczył z ułanami w wyprawie kijowskiej, otrzymując Virtuti Militari i awans. Pod koniec 1920 rozpoczął krakowskie studia malarskie. Domy sióstr — Przewłockich w Mordach i Łubieńskich w Kazimierzy Wielkiej — były w międzywojniu rodzinnym oparciem dla niego i Marii.
1923
Zawiązał Komitet Paryski z kolegami z pracowni Pankiewicza: Dorotą Berlinerblau-Seydenmanową, Sewerynem Boraczokiem, Janem Cybisem, Józefem Jaremą, Arturem Nachtem, Tadeuszem Potworowskim, Hanną Rudzką-Cybisową, Janiną Przecławską, Marianem Szczyrbułą i Zygmuntem Waliszewskim. Szczególnie bliski był Cybisowi i Waliszewskiemu. Z Marią utrzymywał odtąd ścisły kontakt z Fiłosofowem.
1924–1926
Latem 1924 wyjechał z kapistami do Paryża. Wspierał ich organizacyjnie, sam przechodząc kryzys wiary w swoje zdolności; towarzyszyła mu Maria pracująca nad Mickiewiczem. Po tyfusie w 1926 rekonwalescencję odbywał u wuja w Londynie. Lektura Prousta i obraz Corota Horseman in a Wood w National Gallery były dla niego przełomowymi doświadczeniami. Dzięki Danielowi Halévy’emu poznał m.in. Malraux, Mauriaca, Fargue’a, Drieu de la Rochelle, Sachsa, Moranda i Greena. Bywał u Dolly Radziwiłł, Misi Sert i Lily Pastré, w kręgu Cocteau, Strawińskiego, Ravela, Mikołaja Nabokova i Picassa; odwiedzał Jacques’a Maritaina w Meudon.
1930–1932
W 1930 wystawiał z kapistami w Galerie Zack pod patronatem Lily Pastré. W maju i czerwcu podróżował po Hiszpanii, poznając malarstwo Goi. Kalendarium podaje śmierć ojca 25 lipca 1930; inny biogram — 26 lipca. Wiosną 1931 wystawiał w Galerie Moss w Genewie, a w grudniu z grupą w warszawskim klubie Polonia. Rok 1931/1932 spędził jeszcze we Francji, zaprzyjaźniony z Janem Tarnowskim z Dzikowa (1900–1966, zmarłym w Edynburgu). W lipcu 1932 miał wystawę indywidualną w Galerie Vignon. Zamieszkał w Warszawie przy Filtrowej 83/9, później w Józefowie. Przyjaźnił się z Ludwikiem Heringiem. W Domku w Kołomnie poznał Jerzego Giedroycia, redaktora Buntu Młodych. Współpracował z IPS, Głosem Plastyków i Wiadomościami Literackimi.
1933–1937
W 1933 pracował nad niewydaną książką o Rozanowie. Jej fragment kalendarium lokuje w Znaku nr 45 z 1958, natomiast posłowie błędnie wskazuje 1938. W 1935 przebywał w Paryżu, pisał o Pankiewiczu, oglądał Beckmanna i spotkał Miłosza w Luwrze. Wystawiał na inauguracji Salonu 35 w Poznaniu. W 1936 uczestniczył w warszawskiej wystawie rysunku, w marcu wygłosił w IPS odczyt o Cézannie i wydał książkę o Pankiewiczu u M. Arcta. W 1937 otrzymał nagrody Salonu 35 i Salonu Malarskiego IPS, wystawiał we Lwowie na Salonie Wiosennym TPSP, a IPS opublikował esej o Cézannie.
1938–1939
W marcu–kwietniu 1938 miał wystawę indywidualną w IPS. Wystawiał we Lwowie ze Stanisławem Szczepańskim i Marią Wodzicką, na pokazie Martwa natura w IPS, inauguracji Domu Plastyka w Krakowie (nagroda), Salonie 35 i w polskim pawilonie w Pittsburghu. W 1939 uczestniczył w wystawie Martwa natura w malarstwie polskim. Zmobilizowany 1 września udał się do 8 Pułku Ułanów w Krakowie. 27 września w Chmielku trafił do niewoli wraz z dwoma szwadronami rezerwowymi; od października przebywał w Starobielsku.
1940–1941
12 maja 1940 opuścił Starobielsk, przejeżdżając przez Pawliszczew Bor do Griazowca. W przywołanej relacji wspominał 3920 oficerów oraz kilkudziesięciu cywilów i około 30 podchorążych lub chorążych; pisał o 79 ocalałych. Są to liczby relacji, nie niezależne ustalenie wiki. 5 sierpnia 1940 w sanatorium Zofii Dobrowolskiej w Otwocku zmarł Fiłosofow. 3 września 1941 Czapski został zwolniony i dołączył do formowanej w Tocku armii. Tworzył Biuro Opieki, a od połowy listopada kierował biurem poszukiwań zaginionych przy sztabie w Buzułuku.
1942–1943
Jako pełnomocnik Andersa zimą podróżował do Czkałowa, Moskwy i Kujbyszewa. Rozmawiał z generałem Nasiedkinem; 3 lutego złożył memoriał na Łubiance generałowi Reichmanowi. Od marca przebywał w Jangi Jul pod Taszkientem, w kwietniu objął wydział propagandy i oświaty. W czerwcu spotkał Achmatową i Lidię Czukowską. 3 września 1942 dotarł do Meszhedu w Iranie, gdzie w szpitalu zaczął pisać Na nieludzkiej ziemi. Dalsza droga armii wiodła przez Irak, Palestynę, Egipt i Włochy. Kalendarium odnotowuje niemiecki komunikat o grobach katyńskich z 13 kwietnia 1943.
1944–1945
Uczestniczył w kampanii włoskiej jako oficer 2 Korpusu. W stopniu majora kierował Wydziałem Propagandy i Kultury do sierpnia 1944. W Rzymie wydano Wspomnienia starobielskie w bibliotece Orła Białego. 5 października ogłosił list do Maritaina i Mauriaca przeciw fałszowaniu sprawy polskiej. Od marca 1945 kierował paryską placówką 2 Korpusu i Ministerstwa Informacji w Hôtel Lambert, udostępnionym przez Stefana Zamoyskiego; współpracowali z nim Maria Adela Bohomolec i Jerzy Łubieński. Na Boże Narodzenie przybyła nielegalnie z Polski Maria.
1947–1949
W pierwszym numerze Kultury z czerwca 1947 opublikował Raj utracony po śmierci Bonnarda (23 stycznia). Ukończył Na nieludzkiej ziemi. Jesienią zamieszkał przy avenue Corneille w Maisons-Laffitte z Marią, Giedroyciem i Zofią oraz Zygmuntem Hertzami. W marcu 1948 został zdemobilizowany w Calais i poznał 21-letniego Jeana Colina. Wracał do malarstwa po wojennych stratach obrazów. Do kręgu jego przyjaciół weszli Jeanne Hersch, Philippe Ariès, Cioran, Michel de Ghelderode, Manès Sperber i Mary McCarthy. W 1949 Instytut Literacki wydał Na nieludzkiej ziemi; francuski przekład Bohomolec i autora ze wstępem Halévy’ego ukazał się w Plon.
1950–1952
W 1950 jeździł z odczytami po Ameryce, zbierając fundusze na Kulturę. W czerwcu z Giedroyciem uczestniczył w założeniu Kongresu Wolności Kultury w Berlinie. W 1951 w domu Kultury zamieszkał Miłosz, któremu Czapski udostępnił pisma Simone Weil i rozważania Gobineau o ketmanie. Pierwszą powojenną wystawę indywidualną miał w listopadzie–grudniu 1951 w Galerie Motte w Genewie, z tekstem Halévy’ego. W listopadzie 1952 wystawiał w Galerie Bénézit i londyńskiej Galerii Grabowskiego. Jesienią do Paryża przyjechał Konstanty A. Jeleński, jego bliski przyjaciel do śmierci w 1987.
1954–1959
W 1954 z zespołem Kultury przeniósł się na avenue de Poissy; wystawiał u Grabowskiego i Bénézita. Rysunkami zilustrował książkę Marii Miłosierdzie na miarę klęsk (Veritas, Londyn). W marcu 1955 wystawiał w Palais des Beaux-Arts w Brukseli; w maju rozpoczął trzymiesięczny wyjazd do Ameryki Południowej. W Buenos Aires odwiedził Stanisława i spotkał Gombrowicza, wystawiał w Rio de Janeiro. W 1956 pokazywał obrazy z Colinem w Amiens oraz w Londynie, a w 1957 w MN w Poznaniu i TPSP w Krakowie. Jean Colin zmarł w Amiens 27 czerwca 1959.
1960–1964
W 1960 wydał Oko w Instytucie Literackim i wystawiał u Grabowskiego. W Znaku nr 72 z czerwca zamieścił wybór Dziennika Colina w przekładzie Marii Morstin-Górskiej; wydanie francuskie wyszło w 1961 w Librairie de Marignan. W 1961 wystawiał w Sagittarius Gallery w Nowym Jorku i Galerie Bénézit, w 1962 w Toronto. 4 lutego 1962 zmarł Halévy. W 1964 odbyły się wystawy u Grabowskiego i Bénézita; Gallimard wydał pisma Rozanowa La face sombre du Christ z przedmową Czapskiego.
1965–1969
W 1965 Maria i Józef wydali Dwugłos wspomnień w Polskiej Fundacji Kulturalnej w Londynie. Józef spotkał w Paryżu Achmatową i otrzymał nagrodę Fundacji A. Jurzykowskiego. W numerze Kultury 1/2 z 1966 opublikował Wyrwane strony; wystawiał w Galerie Desbrière i Galerie Motte w Genewie. W 1967 ukazała się niemiecka Unmenschliche Erde, poszerzona o sześć rozdziałów, nakładem Kiepenheuer und Witsch; wystawiał ponownie u Desbrière’a. W 1968 wystawiał u Grabowskiego, w 1969 wydał rozszerzoną polską wersję Na nieludzkiej ziemi w Londynie.
1970–1978
W 1970 wystawiał u Grabowskiego i Desbrière’a; Maria opublikowała Europę w rodzinie. Wakacje lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych spędzał w Sailly w hoteliku Antoniny (Tuty) Niemojowskiej, malując pejzaże. W 1971 odbyła się retrospektywa w Galerie Motte w Genewie. W 1972 otrzymał nagrodę literacką Fundacji Godlewskich w Zurychu i wystawiał w paryskiej Galerie Motte. W 1974 wyszła monografia Murielle Werner-Gagnebin Czapski, la main et l’espace w L’Age d’Homme w Lozannie; wystawiał w Galerie Lambert i u Grabowskiego. 15 listopada wraz z Giedroyciem spotkał Sołżenicyna w Zurychu. W 1975 wystawiał w paryskiej Librairie-Galerie Galaxie, w 1976 po raz pierwszy w Plexus Barbary i Richarda Aeschlimannów w Chexbres (do 1990 dziesięć wystaw indywidualnych), w 1977 w Dédale w Genewie i Galaxie, w 1978 w Briance w Paryżu.
1979–1983
W 1979 NOWa wydała w Polsce Wspomnienia starobielskie. Maria zmarła 11 czerwca 1981 według Instytutu Literackiego i jej biogramu; dawne kalendarium podaje odmiennie 10 czerwca. W 1981 ukazał się Tumult i widma i odbyła wystawa w Briance. W 1982 L’Age d’Homme opublikowało L’oeil. Essais sur la peinture w przekładzie Julii Juryś i Lieby Hauben. W 1983 Znak wydał ocenzurowane Patrząc w wyborze i z posłowiem Pollakówny.
1985–1987
W 1985 prezentował dziesięć obrazów na paryskim Biennale. Kalendarium przypisuje do tego roku także obchody 90. urodzin 18 marca u pallotynów z udziałem Herlinga-Grudzińskiego, Jeleńskiego i Karpińskiego oraz publikację ich wypowiedzi w kwietniowej Kulturze — data jubileuszu nie zgadza się z urodzeniem w 1896. W 1986 Oficyna Literacka wydała Dzienniki, wspomnienia, relacje, a Aneks tom Zagajewskiego Jechać do Lwowa ze stronami dziennika Czapskiego; odbyła się wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie. 4 maja 1987 w Neuilly zmarł Jeleński. Noir sur Blanc wydało Proust contre la déchéance i Souvenirs de Starobielsk, ilustrowane stronami dziennika obozowego. Wspomnienie o Jeleńskim Hojność błyskawiczna ukazało się w Zeszytach Literackich nr 21, zima 1988.
1990–1992
W 1990 Czytelnik wydał oficjalnie Na nieludzkiej ziemi, Znak — Czytając w opracowaniu Jana Zielińskiego. Wystawy odbyły się w Muzeum Archidiecezjalnym i Kordegardzie w Warszawie, BWA w Nowym Sączu i Musée Jenisch w Vevey; katalog szwajcarski zawierał blisko 60 barwnych reprodukcji. W 1991 Noir sur Blanc wydało Tumulte et spectres w przekładzie Teresy Dzieduszyckiej (Thérèse Douchy), a MN w Poznaniu pokazało Dziennik. W 1992 wystawa Malarstwo ze zbiorów szwajcarskich odwiedziła Kraków, Poznań i Warszawę; ASP w Krakowie nadała Czapskiemu honorową profesurę. Kalendarium odnotowuje przekazanie 14 października Lechowi Wałęsie przez wysłannika Jelcyna decyzji z 5 marca 1940 podpisanej przez Stalina, Woroszyłowa, Mołotowa i Mikojana.
1993–1996
Czapski zmarł 12 stycznia 1993; pogrzeb odbył się 15 stycznia w Mesnil-le-Roi. Noir sur Blanc wydało Wyrwane strony opracowane przez Pollakównę i Kłoczowskiego. Zeszyty Literackie poświęciły mu numery 44 (jesień 1993) i 45 (zima 1994), a Pollakówna wydała album Czapski u Krupskiego i S-ki. Kalendarium wiąże przekazanie pamiątek z Maisons-Laffitte i utworzenie Funduszu Czapskich przy Fundacji Monumentis Patriae z latami 1994–1995. W 1996 Znak opublikował rozszerzone, nieocenzurowane Patrząc, a Wydawnictwo Dolnośląskie Portret Czapskiego Karpińskiego.
Chronologia i warianty dat
W opisach misji z 1918 Czapski zastrzegał gotowość służby bez użycia broni; jego powrót do walki wiązał się ze zmianą przekonań po rozmowach z Mereżkowskim. We wspomnieniu o Griazowcu pojawia się sierpień 1941 jako koniec pobytu, podczas gdy kalendarium datuje zwolnienie na 3 września. Relacja o Starobielsku odnosi liczbę jeńców do rozpoczęcia likwidacji obozu 5 kwietnia 1940.
W kalendarium wpisano wypowiedzenie wojny Rosji przez Niemcy 2 sierpnia 1914, abdykację cara 16 marca 1917 i przewrót bolszewicki 26 października. To zapisy źródłowe; nie przyjęto ich jako niezależnie zweryfikowanych dat i nie ujednolicono kalendarzy bez objaśnienia. W biogramie z Wikipedii odmiennie datowano początek nauki wojskowej, służbę 1917–1918 i nagrodę Jurzykowskiego; szczegóły opisuje biogram. Tam też omówiono warianty daty urodzenia 2 i 3 kwietnia 1896.
Posłowie Pollakówny podaje wyjazd kapistów w 1923, powrót do Polski w 1931 i Wspomnienia starobielskie z datą 1945. Kalendarium rozróżnia utworzenie grupy w 1923 i wyjazd w 1924, osiedlenie w Warszawie w 1932 oraz rzymskie wydanie wspomnień w 1944. Różnic tych nie zacierano.
Źródła
-
Odzyskana strona: Joanna Pollakówna i Piotr Kłoczowski, Kalendarium życia Józefa Czapskiego, poprawiona i uzupełniona wersja za Wyrwanymi stronami (1993). Kopia z 2007-08-24.
-
Zapisana kopia Wikipedii: Józef Czapski – Wikipedia, wolna encyklopedia.
-
Instytut Literacki, Maria Czapska — biografia. Kopia z 2026-10-07.