CZAPSCY

Encyklopedia / Osoby

Jerzy Hutten-Czapski (1861–1930)

Właściciel Przyłuk, działacz społeczny i ojciec Marii oraz Józefa.

Jerzy Hutten-Czapski urodził się 14 listopada 1861 roku w Stańkowie. Był synem Emeryka i Elżbiety, właścicielem Przyłuk oraz działaczem społecznym, gospodarczym i politycznym Mińszczyzny. Zmarł w Mordach w lipcu 1930 roku; kopia biogramu podaje 26 lipca, kalendarium Józefa — 25 lipca.

Rodzina Czapskich w Przyłukach — ujęcie pionowe
Rodzina Czapskich w Przyłukach — ujęcie pionoweAutor nieustalony; kolekcja Janusza Przewłockiego · Domena publiczna (oznaczenie repozytorium)

Wykształcenie i działalność

Ukończył Sankt-Annen-Schule w Petersburgu, studiował prawo w Dorpacie i należał do Konwentu Polonia. W biogramie określono jego stopień jako doktorat prawa. Majątek w Przyłukach obejmował 7938 dziesięcin.

Przewodniczył Mińskiemu Towarzystwu Dobroczynności, zasiadał w radzie Towarzystwa Rolniczego i kierował komitetem jego jubileuszowej wystawy w 1901 roku, z uczestnikami z dziesięciu guberni. W latach 1899–1902 był honorowym sędzią pokoju. W 1903 reprezentował rodzinę przy darowiźnie muzeum. Współfinansował kościół św. Szymona i św. Heleny w Mińsku.

Od 1911 roku był marszałkiem szlachty guberni mińskiej. W 1915 kierował Związkiem Ziemian Guberni Mińskiej, a od 25 sierpnia komitetem pomocy wygnańcom przy Centralnym Komitecie Obywatelskim. Reprezentował też Czerwony Krzyż. W 1918 przewodniczył delegacji postulującej przed generałem Falkenhaynem utworzenie Wielkiego Księstwa Litewsko-Białoruskiego pod niemieckim protektoratem.

29 września 1918 ponownie wybrano go marszałkiem na zebraniu 117 osób. Po przerwie związanej z wkroczeniem Armii Czerwonej instytucje szlacheckie wznowiły pracę w sierpniu 1919. Na początku 1920 działał w Radzie Polskiej Ziemi Mińskiej, latem na zawsze opuścił Przyłuki. Samorząd szlachecki rozwiązano formalnie w 1921, po traktacie ryskim.

W 1922 współtworzył i prowadził Koło Filistrów Konwentu Polonia w Wilnie. Wiązał się z konserwatystami wileńskimi i dziennikiem Słowo. Potępił zamach majowy, ale poparł kandydaturę Piłsudskiego na prezydenta. W 1926 przewodniczył Związkowi Polaków Zakordonowych i przemawiał na zjeździe w Nieświeżu. W 1927 publicznie opowiadał się za przedrozbiorowymi granicami Rzeczypospolitej.

Rodzina

7 sierpnia 1886 roku na zamku w Děčínie poślubił Józefę Thun-Hohenstein (1867–1903), córkę Friedricha Thuna. Mieli ośmioro dzieci:

  • Leopoldynę (1887–1969), żonę Leona Łubieńskiego, później Aleksandra Hoffmana; z pierwszego małżeństwa miała troje dzieci, m.in. Ludwika M. Łubieńskiego. Jej wnuczką jest Rula Lenska.
  • Elżbietę (1888–1972).
  • Karolinę (1891–1967), żonę Henryka Przewłockiego z Mordów, z siedmiorgiem dzieci, m.in. Januszem i Henrykiem M. Przewłockimi.
  • Marię (1894–1981), pisarkę.
  • Józefa (1896–1993), malarza i pisarza.
  • Stanisława (1898–1959), męża Wereny Jodko-Narkiewicz, ojca trojga dzieci.
  • Różę (1901–1986), żonę Ignacego Plater-Zyberka; jej wnukami są Róża Thun i Henryk Woźniakowski.
  • Teresę (1903).

Przed 1917 rokiem uzyskał formalne potwierdzenie tytułu hrabiowskiego dla Józefa i Stanisława w rosyjskim Departamencie Heroldii. W 1925 ożenił się z Poliną Annenkową (1873–1955). Pochowano go na cmentarzu w Mordach, w alei środkowej.

Józefa, znająca wcześniej czeski, nauczyła się polskiego i włączyła w środowisko ziemiańskie. Jej biografię przywołuje opracowanie Justyny K. Krauze-Pierz Polki z wyboru z 2021 roku, wskazane w zachowanej kopii Wikipedii.

Powiązania rodzinne i świadectwa działalności

Teściową Jerzego była Leopoldyna z Lambergów. Leon Łubieński, mąż Leopoldyny Czapskiej, był synem Franciszka i Anny z Lubomirskich oraz właścicielem Kazimierzy Wielkiej. Henryk Przewłocki, mąż Karoliny, był synem Konstantego i Eleonory z Plater-Zyberków. Rodzicami Ignacego Plater-Zyberka, męża Róży, byli Teofil i Jadwiga z Chrapowickich.

W uwagach do zapisanego biogramu przywołano wspomnienia Michała Kryspina Pawlikowskiego o zasilaniu Towarzystwa Dobroczynności dochodami z mińskich bazarów. Edward Woyniłłowicz chwalił współpracę Jerzego z komisarzem wystawy Michałem Wołłowiczem; według tej relacji wystawa z 1901 roku przyniosła kilka tysięcy rubli zysku. Inna uwaga, za Romanem Aftanazym, odnotowuje wizytę Józefa Piłsudskiego w Przyłukach w 1919 roku. Koncepcję państwa z 1918 roku źródło opisuje jako projekt bufora między Niemcami i Rosją.

Źródła