CZAPSCY

Encyklopedia / Osoby

Maria Czapska (1894–1981)

Historyczka literatury, eseistka i autorka wspomnień.

Maria Dorota Leopoldyna Czapska (6 lutego 1894, Praga – 11 czerwca 1981, Maisons-Laffitte) była polską historyczką literatury, eseistką i autorką wspomnień. Była siostrą Józefa Czapskiego i wnuczką Emeryka Hutten-Czapskiego. Używała pseudonimów Dorota Obuchowicz, Maria Strzałkowska i Dorota Thun; nie posługiwała się tytułem hrabiowskim ani przydomkiem Hutten.

Maria Czapska — fotografia portretowa
Maria Czapska — fotografia portretowaFotograf nieustalony; Narodowe Archiwum Cyfrowe, 1-K-1523, archiwum Ilustrowanego Kuriera Codziennego · Domena publiczna (PD-Poland)

Imiona, pseudonimy i rodzeństwo

Odzyskany biogram i zapisana kopia polskiej Wikipedii przypisują Marię do rodu Hutten-Czapskich herbu Leliwa i nazywają ją hrabianką. Infoboks Wikipedii zawiera również wariant „Maria Dorota Hutten-Czapska”. Była córką Jerzego Jana Hutten-Czapskiego (1861–1930) i Józefy z Thun-Hohensteinów (1867–1903). Maria Kocójowa w swoim eseju o muzeum wskazuje Marię i Józefa jako dzieci tej pary, późniejszych emigrantów w Paryżu.

Infoboks zapisanej Wikipedii wymienia siedmioro rodzeństwa: Leopoldynę (1887–1969), Elżbietę (1888–1972), Karolinę (1891–1967), Józefa (1896–1993), Stanisława (1898–1959), Różę (1901–1986) i „Teresę (1903)”. Ostatni zapis pozostaje nieobjaśniony; nie stanowi podstawy do uznania 1903 roku za datę jej śmierci.

Praca literacka

Kocójowa przedstawia Marię jako absolwentkę Uniwersytetu Jagiellońskiego, historyczkę literatury badającą m.in. Mickiewicza, publicystkę i autorkę wspomnień rodzinnych. Używa przy jej nazwisku określenia „Dr Maria Czapska”.

W latach 1925–1930 przebywała w Paryżu na stypendium, gromadząc materiały do biografii Adama Mickiewicza. La vie de Mickiewicz ukazała się w 1931 roku. Po powrocie do Polski publikowała artykuły i recenzje w periodykach i gazetach, które odzyskany biogram oraz zapisana kopia Wikipedii określają jako ważniejsze. Współpracowała z Polskim Słownikiem Biograficznym, przygotowując także biogramy członków rodziny, m.in. Józefa Napoleona Czapskiego.

Za monografię Ludwika Śniadecka z 1938 roku otrzymała w 1939 roku nagrodę Wiadomości Literackich. Jej wspomnieniowa Europa w rodzinie stanowi ważne źródło do dziejów rodzinnego środowiska.

Okupacja i emigracja

W czasie okupacji niemieckiej pomagała Żydom, m.in. w ramach Żegoty. W 1945 roku przedostała się nielegalnie przez granicę do Francji, gdzie pozostała do końca życia. Od 1947 roku aż do śmierci działała i publikowała w paryskiej Kulturze. Mieszkała w jej siedzibie w Maisons-Laffitte. Należała do Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

W PRL jej nazwisko i twórczość objęto ograniczeniami cenzury. Według biogramu oraz zapisanej Wikipedii nazwisko Marii figurowało na liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Archiwalny biogram przytacza opis notki GUKPPiW nr 9 z 1975 roku, opublikowanej później przez Tomasza Strzyżewskiego: polecano usuwać niekrytyczne wzmianki o wskazanych twórcach emigracyjnych z prasy, radia, telewizji i nienaukowych publikacji.

Fotografie rodzinne

Album rodzinny zawiera podpisy fotografii Marii z rodzicami i rodzeństwem, a także z Józefem w Paryżu w 1929 roku i w Maisons-Laffitte. Dawny serwis wskazywał również artykuł Jerzego Kwiatkowskiego O Marii Czapskiej w numerze 33 Tygodnika Powszechnego (Kraków 1981).

Śmierć

Maria Czapska zmarła 11 czerwca 1981 roku w Maisons-Laffitte. Datę podaje Instytut Literacki i biogram dawnego Towarzystwa. W kalendarium Józefa występuje odmienny zapis: 10 czerwca.

Pisarstwo w ocenie Jerzego Kwiatkowskiego

Jerzy Kwiatkowski omówił jej pisarstwo w artykule O Marii Czapskiej, opublikowanym w numerze 33 Tygodnika Powszechnego z 1981 roku. Kwiatkowski zestawia Europę w rodzinie (Paryż 1970), Czas odmieniony (Paryż 1978) i wspólny z bratem Dwugłos wspomnień (Londyn 1965). Pierwsza książka przedstawia świat rodzinny do około 1914 roku, druga — jego przemiany i rozpad w następstwie wojny i rewolucji. Dwugłos koncentruje się na osobistych wspomnieniach rodzeństwa.

Krytyk zwraca uwagę na jej studia na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem Ignacego Chrzanowskiego i Stanisława Kota oraz na badania nad Mickiewiczem. Omawia La vie de Mickiewicz (1931), Szkice mickiewiczowskie, Gwiazdę Dawida (Londyn 1974) i monografię Ludwiki Śniadeckiej. W jego interpretacji Czapska łączyła pracę historyczną z osobistym zaangażowaniem, zainteresowaniem portretem człowieka i solidarnością z osobami prześladowanymi.

Wspomnienia z Warszawy po powstaniu, obejmujące drogę przez Pruszków i pobyt w Laskach, traktuje jako szczególnie ważne świadectwo. Zwraca też uwagę na połączenie pamięci o europejskich powiązaniach rodziny z przywiązaniem do polskiej kultury.

Nagrody i aktywność publiczna

5 listopada 1938 roku otrzymała Srebrny Wawrzyn Akademicki za zasługi dla polskiej sztuki i kultury — przypis w Wikipedii odsyła do Monitora Polskiego z 1938 roku, nr 258, poz. 607 — a w 1975 nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Podpisała list pisarzy emigracyjnych solidaryzujących się z sygnatariuszami Listu 59, protestującymi przeciw zmianom Konstytucji PRL; zapisana kopia odsyła do Kultury z marca 1976, s. 34.

Archiwalny biogram przytacza wspomnienie Bogdana Czapskiego z wizyty u krewnych w 1892 roku: liczną służbę, stajnie i wystawne przyjęcia porównywał do dawnych magnackich dworów. Jest to opis środowiska poprzedzający narodziny Marii, a nie jej własne wspomnienie.

Bibliografia i recepcja

Pełniejsze zestawienie książek, opracowań cudzych wspomnień i ocen Jerzego Kwiatkowskiego znajduje się w haśle Książki i opracowania Marii Czapskiej. Obejmuje także rozprawę doktorską z 1928 roku, antologię o Polakach w ZSRR oraz pośmiertne wydanie szkiców z 2006 roku.

Źródła