Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego powstało dla zbiorów Emeryka Hutten-Czapskiego. Jego siedzibą stały się pałacyk i pawilon przy dawnej ulicy Wolskiej, późniejszej Piłsudskiego 10–12 w Krakowie. Historię instytucji opisują odzyskane teksty Elżbiety Korczyńskiej oraz Marii Kocójowej. Korczyńska wymienia wśród wykorzystanych opracowań książkę M. Kocójowej Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej (Kraków 1978).
Powstanie i darowizna
Elżbieta Korczyńska opisuje przeniesienie hrabiego Emeryka Hutten-Czapskiego, numizmatyka i kolekcjonera, wraz ze zbiorami ze Stańkowa na Białorusi do Krakowa w 1895 roku. Zamierzał on utworzyć prywatne muzeum chroniące pamiątki ojczyste i służące społeczeństwu. Jego niespodziewana śmierć w 1896 roku nie przerwała przedsięwzięcia: żona Elżbieta Czapska kontynuowała je i doprowadziła do realizacji. Elżbieta pochodziła z Meyendorffów z Kurlandii (1833–1916); w przedsięwzięciu uczestniczyli także synowie: Karol (1860–1904), dziedzic Stańkowa, i Jerzy (1861–1930), dziedzic Przyłuk.
Pierwszych zwiedzających przyjęto pod koniec 1901 roku przy ul. Wolskiej 10, późniejszej Piłsudskiego. Dla kolekcji zbudowano jednopiętrowy pawilon. Kocójowa we wstępie eseju datuje samo utworzenie prywatnego muzeum na 1901 rok, wiążąc je z zainteresowaniami kolekcjonerskimi rodziny i zamiarem ochrony zbiorów.
W marcu 1903 roku rodzina ofiarowała prywatne muzeum Gminie Miasta Krakowa, a przez nią Muzeum Narodowemu w Krakowie. Korczyńska określa MNK jako pierwszą tego rodzaju instytucję na ziemiach polskich. W lipcu 1903 roku wznowiono stałą ekspozycję w pawilonie; z tym wydarzeniem autorka wiąże wydanie Katalogu zbiorów hr. Emeryka Hutten–Czapskiego (Kraków 1904), obejmującego kilkaset pozycji. W 1904 roku placówka uzyskała formalny status oddziału MNK. Miasto kupiło od Czapskich przyległy pałacyk mieszkalny przy Wolskiej 12 i rozpoczęło jego przystosowanie do użytku muzealnego. Adaptacja zakończyła się pod koniec 1905 roku.
Kocójowa przypisuje powierzenie placówki należącemu wówczas do gminy MNK inicjatywie Feliksa Kopery (1871–1952), współpracownika Elżbiety, długoletniego dyrektora MNK i autora katalogów opartych na rękopiśmiennych opisach Emeryka. We wstępie eseju autorka podaje jednak połączenie muzeów już w 1903 roku. Ten zapis pozostaje obok rozróżnienia darowizny i formalnego statusu oddziału.
Rozmieszczenie zbiorów w pałacyku i pawilonie
W pierwszym urządzeniu pawilonu szafy biblioteczne z drewna sięgały sufitu, a specjalnie zaprojektowane gabloty stały pośrodku każdej sali. Na parterze obok numizmatów pokazywano stare druki, rękopisy, ordery, odznaki honorowe, pasy jedwabne, rzemiosło artystyczne, pamiątki historyczne i pamiątki po Emeryku. Piętro mieściło wydawnictwa XIX wieku i kartografię, a także masonika, militaria oraz tkaniny.
Po adaptacji pałacyku na jego pierwszym piętrze rozwieszono malarstwo obce, między innymi z darów Edmunda Łozińskiego i Karola Szymkiewicza. Jedną salę zajmowała ekspozycja obiektów zdeponowanych w MNK; mieściły się tam również kancelaria i biuro dyrektora. Parter pałacyku służył wystawie i pracowni zbiorów graficznych. Rycinom towarzyszyły przeniesione z parteru pawilonu gabloty z zabytkowymi pasami, szkłem, porcelaną i pamiątkami Emeryka. Dzięki temu parter pawilonu przeznaczono wyłącznie na stałą ekspozycję monet i medali.
Pokój łączący oba budynki mieścił pieczęcie, dokumenty i autografy. Urządzenie piętra dawnego muzeum w pawilonie zasadniczo zachowano, dodając gablotę tłoków oraz pieczęci miast i dawnych urzędów polskich. W ogrodzie powstało lapidarium. Rozróżnienie pawilonu przy Wolskiej 10 i pałacyku przy Wolskiej 12 jest istotne dla odczytania kolejnych zmian ekspozycji.
Rozwój przed I wojną światową
Pierwsze wystawy zmienne w dawnym pałacyku odbyły się w 1904 roku. Obejmowały również obiekty ze zbioru Emeryka i dotyczyły rzemiosła artystycznego, zabytków cechowych, ceramiki oraz drukarstwa. Korczyńska podaje, że wszystkie cieszyły się wysoką frekwencją. W 1905 roku pokazano nowożytne tkaniny i wyroby ceramiczne uzupełniające wcześniejszą wystawę porcelany. Autorka oceniała dar Czapskich jako ważny przykład społeczny, zachęcający kolejnych ofiarodawców. Podpis archiwalnej ilustracji dokumentuje pierwszą nagrodę Towarzystwa Upiększania Miasta Krakowa za dekorację kwiatową pałacyku, oddziału MNK, w 1907 roku.
Napływ darów w latach 1904–1909 powodował dalsze modyfikacje urządzenia oddziału. Trafiały tu całe kolekcje Wacława Lasockiego, Władysława Bartynowskiego, Wiktora Wittyga, Adama Wolańskiego, Piotra Umińskiego, Edmunda Starzeńskiego, Feliksa Jasieńskiego, rodziny Dąbczańskich, Stanisława Ursyna Rusieckiego i Edwarda Goldsteina. Księgozbiór Emeryka połączono z biblioteką muzealną zawierającą liczne cenne dary. Książki XVII-wieczne rozmieszczono na parterze pawilonu, a XVIII-wieczne na jego piętrze. W 1908 roku wydano kolejny Przewodnik po Muzeum im. hr. Emeryka Czapskiego, opisujący ówczesne sale. Nowy dział archiwalny obejmował między innymi dyplomy i autografy Emeryka oraz kolekcje Wittyga i Umińskiego.
Na parterze pałacyku eksponowano zbiory Stanisława Ursyna Rusieckiego: obrazy, meble, porcelanę, numizmaty, ryciny, tkaniny, szkła i rzemiosło artystyczne. W galerii malarstwa obcego pokazywano akwaforty, srebra Poleskich i nowsze zbiory Feliksa Jasieńskiego. W 1909 roku na piętrze miejsce malarstwa obcego i kolekcji Poleskich zajęły dary Edwarda Goldsteina z Paryża: obrazy, meble, rzeźby, druki bibliofilskie i sztuka wschodnia. W 1910 roku częściowo wrócono do wcześniejszej ekspozycji, prezentowanej obok kolekcji Goldsteina oraz wybranych kamei i gemm Konstantego Schmidta-Ciążyńskiego. Rozrost zbiorów prowadził do ciasnoty i nadawał oddziałowi coraz bardziej magazynowy charakter.
Wojny i okres międzywojenny
Tuż przed I wojną światową kustosz działu numizmatycznego Marian Gumowski zainicjował wystawę około 300 prac medalierskich dawnych i współczesnych mu artystów. Działania wojenne wymusiły spakowanie i ukrycie najcenniejszych obiektów. Oddział zamknięto pod koniec lipca 1914 roku, a jego ponowne urządzanie rozpoczęto w 1917. Według Korczyńskiej zbiory przetrwały bez strat, lecz ich porządek został poważnie zaburzony, zwłaszcza przez zsypanie numizmatów do beczek.
W latach 1920–1923 numizmaty, stare druki i rękopisy uporządkowano pod nadzorem Marii Fredro-Bonieckiej, z udziałem honorowego kustosza Adama Wolańskiego. W 1920 roku do biblioteki trafił księgozbiór Chodkiewiczów z Młynowa. Przyrost całych zbiorów MNK nasilał problemy lokalowe w Oddziale Czapskich: działy numizmatyczny, rycin, druków i rękopisów oraz rzemiosła przewyższały liczebnie pierwotną kolekcję Emeryka. Stałą ekspozycję przywrócono w 1921 roku i utrzymywano zarówno w pawilonie, jak i pałacyku do końca międzywojnia. Kocójowa podkreśla zachowanie pierwotnego scenariusza rozwijanej do 1939 roku ekspozycji.
Rodzina nadal interesowała się placówką. Krewny kolekcjonera Bogdan Czapski przekazywał cenne obiekty i znaczne kwoty; testamentem darował całość rękopisów dotyczących genealogii rodu Czapskich oraz autografy.
Korczyńska opisuje przerwę spowodowaną II wojną jako znacznie dotkliwszą niż pierwsza. Oddział służył jako magazyn, a jego piwnica jako miejsce ukrycia cennych zabytków także z innych działów. Straty wojenne oceniała jako niewielkie. Penetracja okupantów oraz ukrywanie obiektów w skrzyniach doprowadziły jednak do przemieszania zbiorów; duża część numizmatów straciła proweniencję, co utrudniało późniejsze ustalenie pochodzenia monet.
Po 1945 roku
Nowy status prawny z 1950 roku podporządkował MNK bezpośrednio państwu, czyli Ministerstwu Kultury i Sztuki. Reorganizacja według działów rzeczowych rozproszyła kolekcje, niekiedy między różnymi budynkami muzeum. W pałacyku i pawilonie przy ówczesnej ulicy Manifestu Lipcowego 10 i 12 pozostały numizmaty, ryciny, stare druki oraz część księgozbioru XIX wieku. Pozostałe sale zajęły dyrekcja i administracja.
W latach 1949–1951 czynna była wystawa monet i medali ilustrująca historię polskiego mennictwa. Późniejsze prace porządkowe, szkontrowe i inwentaryzacyjne uniemożliwiły dalszą stałą ekspozycję. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych organizowano czasowe wystawy numizmatów, starodruków i rycin w odrestaurowanej zabytkowej sali bibliotecznej na pierwszym piętrze pawilonu.
Korczyńska opisuje stan w 2005 roku: przy Piłsudskiego 10 i 12 nadal mieściły się magazyny i pracownie. Dyrekcja i administracja wyprowadziły się w 1996 roku; budynki opuścił także dział grafiki. Zwolnione pomieszczenia zajęła sztuka średniowieczna, oczekująca na zakończenie remontu przeznaczonej dla niej kamienicy przy Kanoniczej. Przeniesienie tych dzieł autorka przedstawiała jako warunek restauracji pałacyku i pawilonu oraz przywrócenia funkcji wystawienniczej. Pisała, że Krakowianie, badacze i kolekcjonerzy nadal postrzegali to miejsce jako Muzeum Czapskich. Za jego największy atut uznawała kolekcję numizmatyczną, ocenianą przez nią jako najlepsza w Polsce. Jest to świadectwo sytuacji i ocen z 2005 roku.
Późniejsze opracowanie Kocójowej odnotowuje utworzenie Europejskiego Centrum Numizmatyki Polskiej w 2013 roku. Rewaloryzacja muzeum oraz Towarzystwo Przyjaciół Muzeum mają osobne hasła.
Kocójowa przedstawia powojenny okres jako zawieszenie funkcji wystawienniczej: zbiory oglądano podczas kwerend, na rzadkich wystawach czasowych i jako pojedyncze eksponaty w innych budynkach MNK. Jej uogólnienie nie usuwa odnotowanej przez Korczyńską ekspozycji z lat 1949–1951. W ocenie Kocójowej zmiany po 1989 roku stworzyły warunki do wznowienia działalności. Przywołana w eseju przy wydarzeniach 2007 roku ulotka MNK Epicentrum Kultury… określała kolekcję jako dostępną do celów badawczych. Autorka wiąże centrum z 2013 roku z realizacją obowiązku stałego udostępniania, zapisanego przy przyjęciu daru w 1903 roku; oczekiwanie na powrót stałej ekspozycji określa jako ponad siedemdziesięcioletnie. 17 maja 2013 roku podczas Nocy Muzeów kilka grup obejrzało fragmenty ekspozycji, a jej pełne otwarcie dopiero zapowiadano na koniec czerwca.
Rozmiary kolekcji i odczytanie jej znaczenia
Maria Kocójowa przytacza blisko 12 000 pozycji katalogowych numizmatów — monet, medali, odznaczeń i banknotów — oraz ponad 8000 książek będących polonikami, w tym około 6000 starych druków. Wymienia około 3000 rycin polskich osobistości i widoków ujętych w 2383 pozycjach, kilkaset autografów i rękopisów oraz około 400 zabytków rzemiosła, m.in. staropolskie tkaniny, szkło i militaria. Według autorki stanowiły one podstawę najważniejszych kolekcji MNK w odpowiednich kategoriach. Późniejsze zbiory numizmatyczne wzbogacano obiektami z całego świata, zwłaszcza europejskimi, także starożytnymi. Są to różne jednostki opisu zbioru, a nie liczby do prostego zsumowania. Portret Emeryka autorstwa I. H. Schwarza datuje około 1863 roku.
Autorka przedstawia muzeum jako materialne świadectwo polskiej tożsamości rodziny o licznych europejskich koligacjach. Krytycznie ocenia powojenne rozdzielenie zbiorów i przypadki pokazywania ich w innych oddziałach bez podkreślenia proweniencji. Określenie prywatnej placówki jako działającej w latach 1902–1903 pozostaje obok informacji o pierwszych zwiedzających w końcu 1901 roku; nie musi opisywać tego samego momentu organizacyjnego.
Architektura i późniejszy opis zbiorów
Zapisana kopia Wikipedii datuje budowę pałacyku na 1884 rok, a projekt osobnego pawilonu Tadeusza Stryjeńskiego na 1896. Pawilon miał własną bramę i wejście, duże okna oraz przeszklone gabloty i szafy. Data formalnego włączenia placówki do MNK została podana jako 18 lipca 1904 roku.
W biogramie muzeum pojawia się około 100 tysięcy numizmatów, natomiast opis pierwotnej kolekcji wymienia ponad 11 tysięcy monet, medali, orderów, banknotów i rycin. Są to inne zakresy i momenty niż liczby podane przez Kocójową. Wśród późniejszych nabytków kopia wymienia 5000 monet piastowskich Zygmunta Zakrzewskiego, monety średniowieczne Wiktora Wittyga, antyczne Franciszka Piekosińskiego i Karola Halamy, krzyżackie i kurlandzkie Piotra Umińskiego oraz prace Maksymiliana i Franciszka Ksawerego Siemianowskich.
Dom Władysława Łozińskiego przy numerze 14 mieścił według tego opisu działy starych druków i rękopisów oraz starej fotografii, archiwum zakładowe, konserwację papieru i skóry, introligatornię i laboratorium LANBOZ. Według zapisanej kopii Agnieszka Kosińska objęła funkcję kierowniczki w październiku 2017 roku.
Podpisy galerii wymieniają chimerę Henryka Kunzeka, Morfeusza Teofili Certowicz, dziewiętnastowieczny piec kaflowy, attycki lekyt aryballosowy z lat 420–380 p.n.e., portret Emeryka pędzla Olgi Boznańskiej z 1930 oraz mundur kawalera maltańskiego związany z Emerykiem juniorem i Władysławem Ponińskim, z pierwszej połowy XX wieku, przypisany Kazimierzowi Lutosławskiemu.
Korczyńska uzupełnia opis aranżacji po 1905 o gablotę tłoków i pieczęci miast oraz dawnych urzędów polskich na piętrze pawilonu. Jej katalog zbiorów z 1904 miał kilkaset pozycji. Fotografia wejścia do pałacyku w artykule pochodzi według podpisu z początku XX wieku.
Badania, pracownicy i interpretacja dziedzictwa
Kocójowa rekonstruowała dzieje placówki w monografii „Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej”. Muzeum Emeryka Hutten-Czapskiego (Stańków–Kraków), wydanej w Krakowie przez Wydawnictwo Literackie w 1978 roku (437 stron). Jej esej o znaczeniu muzeum dla tożsamości narodowej oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie uzupełniał tę rekonstrukcję o dzieje spuścizny związanej z MNK do 2013 roku. Autorka uważała badania nad rolą prywatnych kolekcji w kulturze, nauce i świadomości zbiorowej za dalekie od wyczerpania, mimo bogatej literatury. Ich wagę łączyła z integracją Europy i poszanowaniem tożsamości narodowych.
W jej interpretacji Emeryk zamierzał stworzyć ośrodek ochrony zabytków, przyciągający dalsze kolekcje i wspierający polską naukę oraz kulturę. Projekt sentencji na główny gzyms zawierał słowa „Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej”. Kocójowa zestawiała tę ideę z rozdziałami „Myśląc Ojczyzna…” i „Myśląc Europa…” książki Jana Pawła II Pamięć i tożsamość (Kraków 2005, s. 65–126). Przywoływała także dewizę Uniwersytetu Jagiellońskiego „Nie siłą lecz rozumem”, odnosząc ją do ochrony nauki i kultury.
Kustosz Maria Krynicka, opiekująca się starymi drukami MNK, zabiegała o przywrócenie funkcji muzealnych, zachęciła Kocójową do napisania monografii i przekonywała współpracowników, że odnowienie placówki jest możliwe. Starania rodziny wspierali pracownicy MNK, szczególnie Gabinetu Numizmatycznego. Jarosław Bodzek łączył pracę w muzeum z działalnością naukowo-dydaktyczną na Uniwersytecie Jagiellońskim. Esej odnotowuje również utworzenie w MNK w 2010 roku oddziału „Archiwum artystów”.
W opisie Kocójowej na przełomie XX i XXI wieku w Krakowie organizowano wystawy artystycznie uzdolnionych członków rodziny, ożywiały się badania oparte na zbiorach i rosło społeczne zainteresowanie działalnością potomków Emeryka seniora. Zjawiska te towarzyszyły staraniom o odnowienie muzeum. Przeznaczone dla niego archiwum i kolekcja Józefa Czapskiego wzmocniły poparcie rodziny, społeczeństwa oraz środowisk nauki i kultury. Kocójowa widziała w darowiznach i zabiegach rodziny zarazem budowanie krajowej i międzynarodowej rangi zbiorów. Kolekcjonerstwo, prace naukowe i artystyczne potomków uznawała za kontynuację idei założyciela. Oceniała, że muzeum przetrwało jako idea i przyciągało nowych darczyńców mimo długiej przerwy w stałym udostępnianiu. Rosnące zbiory służyły badaniom numizmatów, rycin i księgozbioru — dziedzin bliskich Emerykowi — jako warsztat o znaczeniu europejskim. W takim ujęciu dziedzictwo Czapskich było wkładem polskiej kultury i nauki w kulturę Europy.
Popiersie fundatora i podpisy fotografii
Z okazji rocznicowej wystawy kolekcji z 1997 roku powstało popiersie Emeryka seniora wykonane przez Józefa Sękowskiego z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Kocójowa podaje wymiary: wysokość 97 cm, szerokość 90 cm i głębokość 50 cm oraz sygnaturę MNK II-rz-1692. Po wystawie rzeźbę ustawiono tymczasowo w ogrodzie od strony ulicy Piłsudskiego 10–12. Podpis jednej z fotografii w eseju identyfikuje Bogumiłę Haczewską i Marię Kocójową, z popiersiem w tle; jest to informacja o podpisie archiwalnego zdjęcia, nie nowa reprodukcja.
Źródła
-
Odzyskana strona: Elżbieta Korczyńska, Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie (tekst opisujący stan w 2005 roku). Kopia z 2019-08-24.
-
Odzyskana strona: Maria Kocójowa, Znaczenie Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie dla ochrony narodowej świadomości oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie. Kopia z 2013-10-31.
-
Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2008-01-02.
-
Zapisana kopia Wikipedii: Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego – Wikipedia, wolna encyklopedia.
-
Odzyskana strona: Edmund i Bronisława Starzeńscy | Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten – Czapskiego. Kopia z 2020-08-15.
-
Odzyskana strona: Karol Wilhelm Halama (1871-1948) | Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten – Czapskiego. Kopia z 2020-10-21.