Ofiarodawcy zbiorów numizmatycznych

Gabinet Numizmatyczny Muzeum Narodowego w Krakowie rozwijał się w znacznej mierze dzięki darom. Elżbieta Korczyńska w odzyskanym opracowaniu opisuje historię od powołania działu do początku XXI wieku. Podane liczby zbiorów odnoszą się do czasu powstania tego opracowania.

Początki

Korczyńska wywodziła krakowską tradycję kolekcjonerstwa numizmatycznego z XVI wieku. Najstarszy publiczny zbiór znajdował się w Bibliotece Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego, a jego początkiem był dar profesora Stanisława Grzepskiego około 1560 roku. Równolegle rozwijały się kolekcje prywatne. Autorka opisywała Kraków drugiej połowy XIX wieku jako duchową stolicę Polski pozbawionej państwowości; powstające tu instytucje naukowe i kulturalne oddziaływały na pozostałe zabory i łączyły Polaków. Ofiarność patriotycznie nastawionego społeczeństwa miała zapewniać szybki przyrost zbiorów muzeum. MNK powstało w 1879, a jego dział VII, numizmatyczny, ustanowiono w statucie w 1883 roku. Dział początkowo nie dysponował dostatecznymi środkami i powiększał kolekcję głównie przez dary. Pierwszym obiektem zapisanym w najstarszym inwentarzu dyrektora Władysława Łuszczkiewicza był dar Jana Matejki z 1884: srebrny medal z 1789 roku upamiętniający uchwałę Sejmu Czteroletniego o powiększeniu wojska. Informacje o następnych ofiarodawcach Korczyńska czerpała z inwentarzy, sprawozdań dyrekcji oraz Wiadomości Numizmatyczno-Archeologicznych (WNA).

Pierwsi ofiarodawcy pochodzili ze wszystkich trzech zaborów, niekiedy mieszkając także za granicą. Korczyńska wiązała ich działalność z poczuciem narodowej tożsamości i chęcią ocalenia pamiątek przeszłości.

Do pierwszych darczyńców należeli krakowski kolekcjoner Konstanty Schmidt-Ciążyński, Stanisław Kluczycki, Edmund Podhorski, Celina Potocka, Leonard Lepszy, Stanisław Stojowski i Henryk Bukowski. Podhorski przekazał dukaty gdańskie z 1629, 1635 i 1682 oraz dukat powstania listopadowego z 1831 roku. Stojowski ofiarował w 1885 pierwsze monety antyczne. Złote monety rzymską i bizantyńską tekst przypisuje Wilhelmowi Gąsiorowskiemu w 1888; podpis solida Honoriusza z Konstantynopola (393–395) podaje natomiast Henryka Gąsiorowskiego. Tekst i podpis przypisują więc dary osobom o różnych imionach.

Towarzystwo Numizmatyczne powstało w Krakowie w 1888 roku, skupiając członków ze wszystkich zaborów. Jego czasopismo WNA postulowało stworzenie kompletnego zbioru monet i medali związanych z przeszłością miasta. MNK zostało w 1890 pierwszym instytucjonalnym członkiem Towarzystwa, a od 1896 zapewniało mu stałą subwencję w zamian za propagowanie działalności muzealnej. Korczyńska przypisywała Towarzystwu wpływ na zwiększenie grona darczyńców. Dyrektor MNK Feliks Kopera redagował Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne w okresie zapisanym na stronie jako „1900–908”; zapis końcowego roku jest niepełny.

Dary do 1903 roku

Ofiarowane medale pochodziły przeważnie z XIX wieku, przypominały ważne rocznice i zasłużonych Polaków. Bilans pierwszego okresu Gabinetu, lat 1884–1903, Korczyńska przedstawiała jako kolekcję niejednorodną chronologicznie, rzeczowo i jakościowo, choć posiadającą cenne okazy. Zasadniczy przełom łączyła z darem Czapskich.

Dar Czapskich i duże kolekcje

Dar rodziny Czapskich z 1903 roku obejmował ponad 11 tysięcy opracowanych numizmatów od średniowiecza po XIX wiek, a także odznaczenia, banknoty i pieniądz zastępczy. Autor wymienia denar Bolesława Chrobrego GNEZDVN CIVITAS i złotą monetę Władysława Łokietka, określoną jako ostatni nabytek Emeryka.

Wiktor Wittyg podarował w 1903 roku 300 monet średniowiecznych z X–XV wieku, a w 1910 skarb znad Drwęcy. Skład daru, podpis denara Bolesława Śmiałego i współpracę z muzeum rozwija jego osobne hasło.

W 1906 roku Julia Umińska, po śmierci Piotra, przekazała 1381 numizmatów. Historię daru Umińskich, działalność Piotra i dalsze zakupy finansowane sprzedażą lub wymianą dubletów przedstawia osobne hasło.

Dalsze duże zespoły opisują hasła Starzeńskich, Henryka Mańkowskiego, Franciszka Biesiadeckiego, Mineyków, Karola Wilhelma Halamy i Lecha Kokocińskiego.

Kolejne przekazy 1903–1918

Międzywojnie i straty wojenne

W okresie międzywojennym przyrost kolekcji był według Korczyńskiej mniej dynamiczny. Wśród najważniejszych darów dla działu antycznego wyróżniała zbiory Mineyków i Marii Skarbek-Ważyńskiej. Zbiorczy tekst podaje 95 monet greckich od Stanisława Mineyki w 1924 i 1926 roku. Pochodzenie kolekcji i rozbieżne opisy jej liczebności omawia hasło Mineyków.

Maria Skarbek-Ważyńska z Wilna ofiarowała w 1926 roku 39 brązowych monet rzymskich, a zapisem większy zespół różnych krajów i epok. Wacław Pancerzyński przekazał kilka monet rzymskich ze znalezisk na Wołyniu w 1927 i 1929 roku. Bony zastępcze z czasu I wojny światowej, pochodzące od Ludwika Górskiego (1919, 1922) i Tadeusza Przypkowskiego (1922) uzupełniły górnośląskie pieniądze plebiscytowe Józefa Heynara (1924). Jan Fitzke ofiarował banknoty ukraińskie i bolszewickie w 1938/1939; był to jeden z ostatnich przekazów międzywojennych.

Kilkaset monet ze skarbów Raciąża, Świdowca, Podzagacia, Topczewa, Żarek, Kościelca, Delatyna nad Prutem i Krakowa pochodziło od Józefa Hanzla (1929), Eugeniusza Podwornego (1933), Stanisławy Gędzierskiej i Zbigniewa Cyhańczuka (1935), Jana Petera (1938/1939), Starostwa Grodzkiego w Krakowie (1930), Wydziału Powiatowego Bielska Podlaskiego (1932) i Wydziału Powiatowego w Zawierciu (1937). Skarb z kamienicy Gędzierskiej przy Floriańskiej liczył 1388 monet, datowanych w źródle na 1278–1440, w tym liczne denary Jagiełły, rzadkie i interesujące halerze śląskie i grosze praskie przypisane Wacławowi III. Atrybucję groszy należy zweryfikować.

Podczas II wojny światowej pospiesznie spakowane i ukryte zbiory zostały odnalezione i spenetrowane przez okupantów. Zaginęły m.in. duże monety złote, a wiele obiektów straciło oznaczenie pochodzenia. Niektórych monet nie można było już przyporządkować do darczyńców ani skarbów. Dary zaczęły ponownie napływać od pierwszych dni po wyzwoleniu.

Dary po 1945 roku

W 1946 przyjęto kolekcję Halamy, w 1948 zapis Leona Kostki, honorowanego tytułem kustosza: głównie monety nowożytne i wartościowe medale polskie oraz obce. W 1956 urządzono pokaz darów z lat 1945–1955.

W 1960 Jadwiga i Andrzej Kleczkowscy przekazali zgodnie z wolą Zygmunta Zakrzewskiego około 5000 monet. Kolekcja przedstawiała niemal pełny przegląd typologiczny monet średniowiecznych, z rzadkimi, niekiedy unikatowymi okazami. Korczyńska bardzo wysoko oceniała jej wartość naukową, poznawczą i dydaktyczną. Zawierała m.in. oceniany przez Korczyńską jako reprezentatywny zestaw adulterynów Bolesława Chrobrego, emisje Władysława Hermana, brakteaty z napisami hebrajskimi oraz znaleziska z Dzierznicy, Anusina, Sochaczewa i Rokosowa. Jadwiga, córka Zakrzewskiego i honorowa wiceprezes sekcji numizmatycznej PTAiN, odziedziczyła zainteresowanie historią i numizmatyką. Uzupełniła dar w 1976 o denary niemieckie z Sochaczewa.

W ostatnich latach objętych tekstem sponsorzy pomagali pozyskiwać brakujące egzemplarze. Autorka podkreślała też znaczenie darów literatury dla pracy działu.

Literaturę numizmatyczną przekazywali Bank Alpha z Aten, Adam Broż z Rzymu, Lech Kokociński, Mirosław Kruszyński i Adam Wojtkowiak. Stałym darczyńcą był Narodowy Bank Polski (NBP), przekazujący na bieżąco monety obiegowe i próbne z mennicy warszawskiej. Autor przypomina także anonimowych ofiarodawców.

Historyczna wielkość zbiorów

Opracowanie podaje ponad 83 tysiące obiektów i trzeci co do wielkości zbiór monet antycznych w Polsce. Zasoby przedstawiały polskie mennictwo od X wieku do czasu opisu. Korzystali z nich badacze, uczniowie, studenci i kolekcjonerzy krajowi oraz zagraniczni; pokrewnym instytucjom udostępniano je do publikacji i ekspozycji. W czasie pisania brakowało stałej wystawy numizmatycznej z powodu trudności lokalowych, a wystawy czasowe częściowo zastępowały taką prezentację. To opis historyczny, nie bieżąca statystyka muzeum.

Dodatkowe dane o darach i kolekcjonerach

Elżbieta Korczyńska wskazywała, że niepełne opisy inwentarzy i straty dokumentacji podczas obu wojen utrudniają identyfikację najstarszych darów. Numizmaty trafiały do darczyńców również przypadkowo, a kolekcje były nierówne pod względem jakości. Przed darowizną Czapskich największy i najcenniejszy zespół stanowił dar Żytyńskich. Towarzystwo Numizmatyczne początkowo gromadziło własną kolekcję. Wśród pierwszych monet Czapskiego autorka datowała denar GNEZDVN CIVITAS około 1000 roku, wiążąc go ze zjazdem gnieźnieńskim; do daru zaliczała też odznaki kościelne i masońskie oraz plakiety. Bibliotekę przechowywano w specjalnych szafach na parterze i piętrze, monety w zaprojektowanych gablotach.

Działalność instytucjonalną Sternschussa i Bartynowskiego, kontakty z Czapskimi oraz biograficzne i naukowe szczegóły dotyczące Wolańskiego przedstawiają ich osobne hasła. Korczyńska zaznaczała, że ograniczona objętość Wielkich ofiarodawców nie pozwalała szerzej opisać wszystkich wymienionych darczyńców.

Korczyńska określała pozostałe międzywojenne znaleziska, poza Świdowcem, jako nowożytne. Dary Korskiego i Dawidowicza łączyła z obchodami stulecia krakowskiego Towarzystwa Numizmatycznego. Dar brakteatów autorka oceniała jako sensację numizmatyczną. Monety z napisem DVX CRACOVIEN, czyli „książę krakowski”, miały zmienić obraz mennictwa małopolskiego pierwszej połowy XIII wieku; wcześniej nie znano krakowskich monet tego okresu. Zwracała uwagę na wysoką jakość ich bicia. Grosz krakowski z daru Daniłowa był rzadkim przykładem emisji wzorowanej na groszu praskim. Korczyńska zaliczała takie grosze do najstarszych polskich monet tego gatunku, obecnych w nielicznych kolekcjach muzealnych i prywatnych.

W przekazach włoskich medali dokładne daty to: Francesco Sponzilli — 2001, Chiara Montauti i Fedora Barbieri — 2002, Maria Ostrowska — 2001 i 2002. Bank Alpha przekazał katalog własnej kolekcji. Historyczny opis zbioru wyróżniał medale królewskie, prywatne i okolicznościowe z XVI–XX wieku, wykonane przez wybitnych artystów polskich i obcych. Zbiór banknotów, papierów wartościowych i bonów zastępczych autorka określała jako reprezentatywny. Dar Lecha Kokocińskiego liczący około tysiąca fałszerstw łączono badawczo ze stemplami Majnerta pochodzącymi od Czapskich. Pozostałe dane dużych kolekcji, w tym rozbieżne liczby monet, rozwijają podlinkowane biogramy.

Rodzina Adolfa Sternschussa

Wśród krewnych Adolfa Sternschussa odzyskany biogram wymienia Wiktora Brillanta, farmaceutę z Jarosławia, zamordowanego wraz z żoną i synem podczas Zagłady. Powiązanie rodzinne nie oznacza przypisania Brillantowi darowizn muzealnych.

Źródła

• Odzyskana strona: Elżbieta Korczyńska, Wielcy ofiarodawcy. Kopia z 2007-01-07.

• Zapisana kopia Wikipedii: Wiktor Brillant - Wikipedia.