CZAPSCY

Encyklopedia / Osoby

Józef Napoleon Czapski

Działacz niepodległościowy i ojciec Bogdana.

Józef znany jako Napoleon Czapski był związany z europejskimi ruchami rewolucyjnymi. Henryk Woźniakowski odnotowuje jego działalność w kręgu młodzieży wrocławskiej, udział w powstaniu listopadowym oraz Virtuti Militari za wyprawę do Siedlec. W eseju rok udziału w powstaniu błędnie zapisano jako 1931; biogram angielskiej Wikipedii opisuje wydarzenia z 1831 roku. Czapski podróżował po Irlandii, Niemczech, Włoszech, Szwajcarii, Dalmacji, Korsyce i Hiszpanii, korzystał z różnych nazwisk i paszportów oraz kontaktów masońskich i karbonarskich. Esej wymienia znajomości z O’Connellem, Mazzinim i Buonarrotim. Po pięćdziesiątce ożenił się; jego synem był Bogdan. Nie należy go utożsamiać z malarzem Józefem Czapskim (1896–1993).

Zobacz również: ród Czapskich.

Młodość i spór o dziedziczenie

Zapisany biogram angielskiej Wikipedii podaje pełne imiona Józef Kazimierz Sulpicjusz Napoleon i datę urodzenia 25 marca 1797 w Bydgoszczy, wówczas Brombergu. Rodzicami byli Józef Grzegorz Czapski (1760–1810) i Kornelia, której nazwisko kopia zapisuje zarówno jako Plewińska, jak i Pławińska. Uczył się początkowo w Bydgoszczy, następnie u pijarów w Warszawie; szkołę ukończył w 1815.

Po śmierci ojca w 1810 spierał się ze stryjem Mikołajem o testament ustanawiający go jedynym spadkobiercą. Biogram, powołując się na PSB, przedstawia przypuszczenie o uznaniu syna urodzonego poza małżeństwem — nie jest to rozstrzygnięte pochodzenie. Ostatecznie otrzymał tylko folwark Orłów koło Działdowa. Władze pruskie odmawiały uznania szlachectwa i tytułu hrabiowskiego; sprzedał majątek, wrócił pod Bydgoszcz, ostentacyjnie nazywał siebie chłopem i używał imienia z bierzmowania: Napoleon.

W latach 1818–1821 słuchał wykładów na uniwersytecie we Wrocławiu i organizował korporację akademicką Polonia na wzór burszenszaftów. Kontakty z liberalną młodzieżą niemiecką i tajnymi organizacjami antyrosyjskimi doprowadziły do dwumiesięcznego uwięzienia oraz usunięcia z uczelni. Kupił potem Osówki w Królestwie Polskim; początkowe uznanie jego tytułu cofnięto z rozkazu wielkiego księcia Konstantego, po opinii Nowosilcowa. W 1830 współorganizował konspirację w Bydgoszczy; u jednego z uczestników policja odkryła przesłane przez niego z Paryża zapasy broni, amunicji i leków.

Powstanie listopadowe i emigracja

Wybuch powstania zastał go w Paryżu, gdzie przemawiał na rzecz Polski. W styczniu 1831 przyjechał z fałszywym francuskim paszportem. Od kwietnia służył w poznańskiej jeździe ochotniczej; biogram wymienia walki pod Mińskiem, Ostrołęką, Łysobykami, Potyczą i Nieborowem oraz złoty krzyż Virtuti Militari za wyprawę siedlecką. Od maja do sierpnia był adiutantem Skrzyneckiego, 11 maja awansował na podporucznika, 31 lipca na porucznika.

Przybył do broniącej się Warszawy wbrew rozkazom dotyczącym jego pułku. Gwałtowne wystąpienia przeciw generałom skończyły się aresztowaniem przez Dembińskiego i uwolnieniem przez Krukowieckiego. Paszport na podróż naukową z 24 września 1831 nie został wykorzystany. Pod zmienionym nazwiskiem przedostał się do Prus; rozpoznany w Gdańsku, trafił na dwa tygodnie do aresztu.

14 grudnia 1831 wypłynął angielskim statkiem; pod koniec stycznia 1832 dotarł do Belfastu, potem do Dublina. Występował na zebraniach zwolenników Daniela O’Connella, a jego przemówienia drukowała irlandzka prasa. Grzywnę 60 funtów za działalność rewolucyjną i nielegalny pobyt pokryto dzięki zbiórkom i odczytom. W kwietniu przeniósł się do Anglii na niemal rok. Uczestniczył w reformistycznym wiecu w Birmingham i 23 maja towarzyszył tamtejszej delegacji przyjmowanej przez londyńskiego lorda mera. Na początku 1833 przyjaciele masońscy zdobyli dla niego francuski paszport na Josepha Chapmana.

W latach 1833–1837 przemieszczał się głównie między Paryżem a Szwajcarią. Biogram łączy go z założoną 15 kwietnia 1834 Młodą Europą, skupiającą Młode Włochy, Młode Niemcy i Młodą Polskę. Podróżował także do Algierii, Hiszpanii, Włoch i Londynu, gdzie spotkał Mazziniego. W 1841, jako Irlandczyk O’Brien, odwiedził Monachium, Augsburg i Frankfurt, otrzymując pomoc Młodych Niemiec w drodze do Królestwa Polskiego. W 1842 skazano go w Akwizgranie za fałszywy paszport. Zwolniony warunkowo przed rozstrzygnięciem w Berlinie, wyjechał do Francji i mieszkał tam do 1847; zajmował się pracą naukową, wydawniczą i pomocą emigrantom.

Powrót, małżeństwo i śmierć

Od 1844 zabiegał o zgodę na osiedlenie w Prusach. Po uniewinnieniu przez sąd berliński w 1846 wrócił w 1847 do Wielkopolski. Nie uczestniczył w powstaniu 1848. We wrześniu 1852 reprezentował ziemian podczas otwarcia linii kolejowej Bydgoszcz–Piła z udziałem Fryderyka Wilhelma IV. Zachorował na cholerę, leczył się w Smogulcu, gdzie zmarł 17 września 1852 i został pochowany.

29 stycznia 1850 poślubił Eleonorę Laurę z Mielżyńskich Czarnecką (1815–1875). Jej ojciec Stanisław Kostka Mielżyński (1778–1826) był pułkownikiem 3 pułku piechoty od 1806, walczył pod Tczewem i Gdańskiem w 1807; pułk od 1808 stacjonował w Wolnym Mieście Gdańsku. Za obronę Torunia przed Austriakami w 1809 otrzymał Virtuti Militari, 20 marca 1810 awansował na generała brygady. W 1812 walczył w dywizji Dąbrowskiego, w 1813 bronił Gdańska. Po 1815 zarządzał dobrami w Pawłowicach, Kąkolewie, Poniecu, Smogulcu i Gołańczy.

Eleonora poślubiła w 1834 poetę Karola Czarneckiego (1804–1888); w 1836 urodziła Marię Eleonorę Annę (1836–1920). Majątek i kontakty żony pomagały Czarneckiemu uzyskiwać pruskie pozwolenia pobytowe; w 1839 kupił Chwaliszewo, a w 1840 uzyskał uznanie szlachectwa i pruską przynależność państwową. Czarnecki wspierał wystawy i publikacje.

Według biogramu zarzuty obyczajowe spowodowały jego wyjazd za granicę do 1850. Eleonora związała się wtedy z Napoleonem, administrującym jej dobrami; po unieważnieniu pierwszego małżeństwa pobrali się. W 1851 urodził się Bogdan Franciszek Serwacy. Po powrocie Czarnecki otrzymał karę półtora roku więzienia w Koronowie. Po jej odbyciu Eleonora, już owdowiała po Napoleonie, starała się nie dopuścić do jego powrotu. W 1853 zezwolono mu zamieszkać w Chwaliszewie, zakazując kontaktów z nią. Wyjechała z synem do Szwajcarii; zmarła 6 grudnia 1875 w Berlinie. Relację o sporze małżeńskim przedstawia biogram angielskiej Wikipedii.

Źródła